రామా, ఈ లోకంలో తీసుకోవడం, ఇవ్వడం, ప్రయత్నించడం, అయోమయం, సంచారం—ఇవన్నీ చోటుచేసుకునే స్థలాలలో, నిపుణత మనిషి శ్రమలోనే కనిపిస్తుంది; విధిలో కాదు. ఇది మందు వాడే సందర్భంలో కూడా అలాగే ఉంటుంది. అన్ని కారణాలు, ఫలితాలు అనేవి వాస్తవంలో లేవు; మన ఊహలే మన ఆలోచనల నుంచి ఉద్భవిస్తాయి. విధి అనే అపరమార్థాన్ని పరిగణించక, పరమమైన మానవ ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించు, శుభసంకల్పుడవు నీవు. అప్పుడు, ధర్మాలను బాగా తెలిసిన ప్రభువా, ఈ బలమైన స్థాపనను బాగా వివరించావు. కానీ, బ్రహ్మన్, ఈ లోకంలో విధి అనే పదానికి అర్థం ఏమిటో చెప్పు. రఘువంశశిరోమణీ, అన్ని క్రియలకు కర్త మానవ ప్రయత్నమే; మరోదేమీ కాదు. ఫలితాలను అనుభవించేది కూడా ప్రయత్నమే, విధి కారణం కాదు. విధి ఏమీ చేయదు, అనుభవించదు, అది అసలు లేదు కూడా. అది కనబడదు, గౌరవించబడదు—ఊహ మాత్రమే. ఇక్కడ ఫలితాన్ని అనుభవించేవారికి, ఫలితసాధన మానవ ప్రయత్నం ద్వారానే జరుగుతుంది. శుభమైనా, అశుభమైనా, సంపదను 'విధి' అని పిలుస్తారు. కావలసినదాన్ని, కావనిపించని దాన్ని సాధించేది ఎప్పుడూ మానవ ప్రయత్నంతోనే—దాన్నే 'విధి' అంటారు. మానవ ప్రయత్న ఫలితమే తప్ప, ఇంకేదీ కాదు—దాన్నే ఈ లోకంలో 'విధి' అంటారు. నిజానికి, రాఘవా, ఈ లోకంలో ఎవరికీ విధి ఏమీ చేయదు; అది ఆకాశంలాంటిది—చేస్తుందా, చేయదా అన్న తేడా లేదు. అయితే, మానవ ప్రయత్న ఫలితంగా శుభమైనా, అశుభమైనా ఫలితం వచ్చినప్పుడు, 'ఇదే విధి' అనే భావన ఏర్పడుతుంది. 'ఇలా నా ఆలోచన, ఇలా నా సంకల్పం' అని అనుకుని, ఆ క్రియ ఫలితాన్ని పొందినప్పుడు, దానినే విధి అంటారు. కావలసినదీ, కావనిపించనిదీ లభించినప్పుడు 'ఇలా జరిగింది' అని చెప్పడం ఓ ఓదార్పు మాట మాత్రమే; అదే విధి అని అంటారు. ప్రభూ, ధర్మాలను తెలిసినవాడా, గతంలో చేసిన క్రియలనే విధి అంటారు. మరి, నీవు దానిని ఎలా నిరాకరించావు? బాగా చెప్పావు రాఘవా, నీవు గ్రహించావు. విను, విధి లేదన్న దృఢమైన విజ్ఞానం కలిగేలా నేను మొత్తం వివరించబోతున్నాను. గతంలో లోతుగా నాటుకున్న ప్రవృత్తి ఇప్పుడు మానవ ప్రయత్న ఫలితంగా ఫలించిపోతుంది. ప్రతి జీవి తన సహజ ప్రవృత్తిని అనుసరించి వెంటనే చర్యలు చేస్తుంది; వేరే చర్యలు, వేరే ప్రవృత్తులు ఉండవు. ఎవరికైనా ఊరిని కోరితే ఊరు లభిస్తుంది; పట్టణాన్ని కోరితే పట్టణం లభిస్తుంది. ప్రతి ఒక్కరూ తమ ప్రవృత్తిని అనుసరించి ప్రయత్నిస్తారు. ఇక్కడ గతంలో దృఢ సంకల్పంతో చేసిన చర్యలను 'విధి' అంటారు. అంటే, విధి అనేది మన చర్యలే; చర్యలు మన ప్రవృత్తుల పరిపక్వ రూపం. ప్రవృత్తి మనసే; మనసే వ్యక్తి అని భావించబడుతుంది. అంటే, విధి అనేది ఆ చర్యలే; చర్యలు అంటే మనసే. మనసే వ్యక్తి కాబట్టి, విధి దానికంటే వేరుగా లేదు. ఏ జీవి మనసు ఏదిని కోరుతుందో, దాన్ని తన ప్రయత్నంతోనే పొందుతుంది; విధి వల్ల కాదు. మనస్సు, చైతన్యం, ప్రవృత్తి, చర్య, విధి, స్వసంకల్పం—ఇవి అన్నీ వ్యక్తి సంకల్పానికి పండితులు ఉపయోగించే పదాలు, రామా. ఇలాంటి ధృఢ నిశ్చయం ఉన్నవాడు నిరంతరం ప్రయత్నిస్తూ తను కోరిన ఫలితాన్ని సాధిస్తాడు. అందుకే, రఘుకుల శిరోమణీ, ఈ లోకంలో అన్నీ మానవ ప్రయత్నంతోనే లభిస్తాయి; వేరేలా కాదు. కాబట్టి, నీకు అలాంటి శుభప్రయత్నం కలగాలి. ఓ మునివరా, గతపు ప్రవృత్తుల వలయం నన్ను ఎలా నడిపిస్తుందో, నేను అలా ఉండిపోతున్నాను. నేను ఏం చేయగలను? కనుక రామా, నీవు పరమ శ్రేయస్సును, నిత్యమైన, శాశ్వతమైన మోక్షాన్ని నీ ప్రయత్నంతోనే పొందగలవు; వేరేలా కాదు. ప్రవృత్తులకు రెండు విధాల సమాహారాలు ఉంటాయి: శుభప్రవృత్తులు, అశుభప్రవృత్తులు. వీటిలో ఒకటి, రెండూ, లేక రెండూ కలిసే గతంలో నుండే ఉంటాయి, రామా. ఈ రోజు నీవు శుద్ధప్రవృత్తుల వాహినిలో ప్రవహిస్తే, ఆ శుభప్రభావంతో నీవు క్రమంగా నిత్యమయిన స్థితిని పొందుతావు. కానీ, అశుభప్రవృత్తి నిన్ను కష్టంలోకి నడిపిస్తే, ఆ గత ప్రవృత్తిని నీ ప్రయత్నంతో బలవంతంగా అధిగమించాలి. నీవు శుద్ధచైతన్యుడవు, జ్ఞానవంతుడవు; ఈ జడదేహం కాదు. నీవు వేరొక మనసుతో ఏకమైతే, నీవు నిజంగా ఎక్కడ? ఎవరు? ఇంకొకరు నీకు చైతన్యాన్ని కలిగిస్తే, నీవు లేనప్పుడు ఎవరు కలిగిస్తారు? కనుక, స్థిరత్వం వాస్తవం కాదు. ప్రవృత్తుల నది పాప, పుణ్య మార్గాల్లో ప్రవహిస్తుంది; మానవ ప్రయత్నంతో, అప్రమత్తతతో దాన్ని ధర్మ మార్గంలో నడిపించాలి. దుర్మార్గంలో మునిగితే, మనసును మళ్లీ ధర్మ మార్గానికి తేవాలి, ఉద్దేశపూర్వక ప్రయత్నంతో, బలంతో, ఓ బలవంతుడా. పాప మార్గం నుంచి దూరమైతే, పుణ్యానికి వెళ్తుంది; లేకపోతే తిరిగి పాపానికి వెళ్తుంది. జీవి మనస్సు జంతువు లాంటిది; ఎప్పుడూ కాపాడాలి. సమతతో, త్వరపడకుండా, ఒక్కొక్క మెట్టు వేసుకుంటూ, శాంతంగా, మన బాల్యమనసును మానవ ప్రయత్నంతో, అప్రమత్తతతో కాపాడాలి. నీవు గతంలో సాధనతో బలపరిచిన ప్రవృత్తుల సముదాయాన్ని—పుణ్యమైనదైనా, పాపమైనదైనా—ఇప్పుడు పుణ్యప్రవృత్తులను బలపరచు, రామా. గత సాధన ప్రభావంతో ప్రవృత్తులు ఉద్భవిస్తే, అప్పుడు ఆ సాధన ఫలితాన్ని ఇచ్చిందని తెలుసుకో, శత్రునాశకుడా. ఇప్పటికీ నీ ప్రవృత్తులు బలపడుతున్నాయి, పాపరహితుడా; కాబట్టి, సాధనబలంతో పుణ్యప్రవృత్తిని పెంపొందించు. గతంలో సాధన లేకపోవడం వల్ల ప్రవృత్తులు బలపడితే, ఇప్పటికీ అవి పెరుగుతూనే ఉంటాయి. కానీ, ఇప్పుడు నీవు సంతోషించు, ప్రియుడా. సందేహం వచ్చినా, ఎప్పుడూ శుభాన్ని పెంపొందించు; ఈ ప్రవృత్తుల వృద్ధిలో, శుభాన్ని అనుసరించడంలో ఎలాంటి తప్పూ లేదు.