రామా, కొందరు తమ స్థితిని దురదృష్టం చేతనే ఇలా జరిగిందని భావిస్తూ, "నా వశం కాదు, విధి నన్ను ఇలా నడిపిస్తోంది; నేను ఏమి చేయగలను?" అని అంటారు. కానీ ఇది నిజమైన విధి కాదు; ఈ విధంగా మనసుని ఊరడించుకునే మాటలు మాత్రమే. నిజంగా విధి అనేది మూర్ఖుల ఊహ. దానికి ఆశ్రయించినవారు నశించిపోతారు. కానీ జ్ఞానులు, ధైర్యవంతులు, పరాక్రమవంతులు, విద్యావంతులు తమ స్వంత ప్రయత్నంతోనే ఉన్నత స్థితిని సాధించారు. ఈ లోకంలో ధైర్యవంతులు, పరాక్రమవంతులు, జ్ఞానులు, విద్యావంతులు—వీరు ఎవరు విధిని ప్రకటించారు? ఉదాహరణకు, కాలాన్ని తెలిసిన వారు ఎవరో ఒకరి దీర్ఘాయువును నిర్ణయించినా, అతని తల నరికి కూడా అతను బ్రతికిపోతే, అది మాత్రమే పరమ విధి. అలాగే, కాలజ్ఞులు ఎవరో విద్యను నిర్ణయించినా, చదువు లేకుండా విద్యావంతుడైతే, అది మాత్రమే పరమ విధి. విశ్వామిత్ర మహర్షి కూడా విధిని దూరంగా పారద్రోలాడు; కేవలం తన ప్రయత్నంతో బ్రాహ్మణత్వాన్ని సంపాదించాడు, రామా, విధి వల్ల కాదు. ఇతర మహర్షులు కూడా తపస్సుతో, ప్రయత్నంతోనే ఋషిత్వాన్ని, స్వర్గమార్గాన్ని పొందారు. దేవతలను జయించి, అసురాధిపతులు మూడు లోకాలపై పరిపాలనను తమ ప్రయత్నంతోనే సాధించారు. తిరిగి, దేవతాధిపతులు కూడా తమ శక్తితో, మానవ ప్రయత్నంతోనే అసురుల నుంచి లోకాన్ని తిరిగి పొందారు. రామా, నీళ్లను పాత్రలో నిలిపి ఉంచడం కూడా ప్రయత్నంతో, పద్ధతితోనే సాధ్యమవుతుంది; విధి వల్ల కాదు. మట్టికుండలో నీరు ఎక్కువసేపు ఉండటం కూడా నైపుణ్యంతోనే, విధి వల్ల కాదు. తీసుకోవడం, ఇవ్వడం, ప్రయత్నించడం, అయోమయం, సంచారం—ఇవి అన్నింటిలోను సామర్థ్యమే కనిపిస్తుంది, విధి కాదు; ఔషధంలోనూ ఇదే. కారణం–ఫలితాలు అన్నీ మన ఊహే; అవి మన మనస్సు నుంచే వస్తాయి. కాబట్టి, రామా, అసత్యమైన విధిని పక్కన పెట్టి, పరమ మానవ ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించు. ఇక్కడ రాముడు ప్రశ్నించాడు: "ప్రభూ, ధర్మాలన్నింటినీ తెలిసినవాడవు. నీవు చెప్పిన ఈ మౌలికత బలంగా స్థాపించబడింది. ఈ లోకంలో విధి అనే పదానికి అర్థం ఏమిటి?" ఆ సమయంలో మహర్షి ఇలా వివరించాడు: "రాఘవ, మానవ ప్రయత్నమే అన్ని క్రియలకు కారణం; మరే ఇతరదీ కాదు. ఫలితాన్ని అనుభవించేది కూడా ప్రయత్నమే, విధి కాదు. విధి ఏమీ చేయదు, అనుభవించదు, అది అసలు లేదు కూడా. అది కనిపించదు, గౌరవించబడదు—ఊహ మాత్రమే. ఇక్కడ ఫలితాన్ని అనుభవించేవారికి, మానవ ప్రయత్నంతోనే ఫలితాలు సిద్ధిస్తాయి. శుభమైనా, అశుభమైనా, సంపదను 'విధి' అని అంటారు. కోరుకున్నది లేదా కోరని ఫలితాన్ని మానవ ప్రయత్నమే కలిగిస్తుంది; దానినే 'విధి' అంటారు. ప్రయత్న ఫలితంగా ఏది తప్పకుండా కలగబోతుందో, దానినే ఈ లోకంలో 'విధి' అంటారు. కానీ రాఘవ, నిజంగా విధి ఎవరికి ఏమీ చేయదు; అది ఆకాశంలాంటిది—చేస్తుందా, చేయదా, తేడా లేదు. ప్రయత్న ఫలితంగా శుభమో, అశుభమో కలిగినప్పుడు, 'ఇలా జరిగింది' అనే భావనకే 'విధి' అని పేరు. 'నా జ్ఞానం ఇంతే, నా సంకల్పం ఇంతే' అని అనుకుని, ఫలితాన్ని పొందినప్పుడు, ఆ అన్వయాన్నే 'విధి' అంటారు. కోరిన ఫలితం లేదా కోరని ఫలితం వచ్చినపుడు 'ఇలా జరిగింది' అనే మాట ఊరడింపు కోసం మాత్రమే; దానినే 'విధి' అంటారు. అప్పుడు రాముడు మళ్లీ అడిగాడు: "ప్రభూ, గతంలో చేసిన కర్మలే విధిగా పరిగణించబడతాయి. వాటిని నీవు ఎలా ఖండించావు?" మహర్షి సమాధానమిచ్చాడు: "బాగా అడిగావు రాఘవ. విను, నేను పూర్తిగా వివరించాను. విధి లేదు అనే దృక్పథంలో నీ బుద్ధి స్థిరపడేలా చేస్తాను. గతంలో బలంగా ఉన్న ప్రవృత్తి, ఇప్పుడు కర్మబలంతో ఫలితాన్ని ఇస్తోంది. ప్రతి జీవి తన స్వభావప్రకారం వెంటనే కర్మచేస్తుంది; ఇతర కర్మలు లేకుండా ఉండదు. ఎవరైనా గ్రామాన్ని కోరితే గ్రామాన్ని పొందుతారు; నగరాన్ని కోరితే నగరాన్ని పొందుతారు. ప్రతి ఒక్కరూ తమ స్వభావప్రకారం ప్రయత్నిస్తారు. గతంలో బలమైన సంకల్పంతో చేసిన కర్మల్నే సంప్రదాయంగా 'విధి' అంటారు. అందువల్ల, విధి అంటే మన స్వంత కర్మలు; కర్మలు అంటే మన స్వభావపు పరిపక్వ రూపం. స్వభావం మనస్సు నుండి వేరుగా ఉండదు; మనస్సే వ్యక్తి. కాబట్టి, విధి అనేది మన కర్మలే; కర్మ, నిజానికి, మనస్సే. మనస్సే వ్యక్తి కాబట్టి, విధి వేరుగా లేదు. ఏ జీవి మనస్సు ఏదిని కోరుతుందో, దాన్ని తన ప్రయత్నంతోనే పొందుతుంది, విధి వల్ల కాదు. మనస్సు, చైతన్యం, స్వభావం, కర్మ, విధి, సంకల్పం—ఇవి అన్నీ వ్యక్తి సంకల్పానికే బుద్ధిమంతులు పేర్లు పెట్టారు, రామా. ఇలాంటి నిశ్చయంతో ఉన్నవాడు ఎప్పుడూ ప్రయత్నిస్తూ, తాను కోరిన ఫలితాన్ని పొందుతాడు. కాబట్టి, రాఘవకులలో శ్రేష్ఠుడవు నీవు, ప్రతిదీ వ్యక్తిగత ప్రయత్నంతోనే సిద్ధిస్తుంది; వేరుగా కాదు. కాబట్టి, నీకు అలాంటి మంగళకరమైన ప్రయత్నం కలగాలి. ఇక్కడ కొందరు, "గత సంస్కారాల వలయంతో నేను నడిపించబడుతున్నాను, నేను బలహీనుడిని, ఏమి చేయగలను?" అని అంటారు. కానీ రామా, నీవు పరమ మంగళకరమైన, శాశ్వతమైన మోక్షాన్ని కూడా నీ స్వంత ప్రయత్నంతోనే పొందగలవు; వేరే మార్గం లేదు. సంస్కారాలు రెండు రకాలుగా ఉంటాయి—పుణ్యమైనవి, అపుణ్యమైనవి. ఈ రెండింటిలో ఒకటి లేదా రెండూ గతం నుంచి వస్తుంటాయి, రామా. నేడు నీవు పుణ్యసంస్కారాల ప్రభావంలో నడిపించబడుతున్నావంటే, ఆ పుణ్యంతో నీవు క్రమంగా శాశ్వత స్థితిని పొందుతావు. కానీ అపుణ్య సంస్కారం నిన్ను కష్టాల్లో బంధిస్తే, ఆ గత సంస్కారాన్ని నీ ప్రయత్నంతో బలవంతంగా అధిగమించాలి. నీవు శుద్ధ చైతన్యస్వరూపుడవు, జ్ఞానవంతుడవు; ఈ జడశరీరం కాదు. నీవు మరో మనస్సుతో ఐక్యత చెందితే, నీవు ఎక్కడ ఉన్నావు? నీవు ఎవరు? నిజమైన నీవు ఎవరు? అని ఆలోచించు. ఈ విధంగా, రామా, విధి అనేది ఊహ మాత్రమే. నిజమైన విజయాన్ని, శాశ్వతమైన మోక్షాన్ని నీ స్వంత ప్రయత్నంతోనే సాధించవచ్చు.