ஶத்ருத்வம் ஶங்கதே மித்ரே கலங்கமலிநம் மநஃ । மதாவிஷ்டமதிர் ஜந்துர் ப்ரமத் பஶ்யதி பூதலம்
மனது களங்கத்தால் மாசுபட்டால், நண்பனிடமே பகைமை என்று சந்தேகிக்கிறது; மதத்தில் மூழ்கிய உயிரினம், தன்னடக்கம் இழந்து சுற்றும்போது பூமி சுழன்றுக்கொண்டிருக்கிறது என்று நினைக்கிறது.
பர்யாகுலே ஹி மநஸி ஶஶிநோ ஜாயதே ऽஶநிஃ । அம்ரு'தம் விஷபாவேந புக்தம் யாதி விஷக்ரியாம்
மனம் மிகவும் கலங்கியபோது, சந்திரனிலேயே இடியைக் காண்கிறது; அமுதம் கூட, விஷம் போல உணர்ந்தால், உண்மையில் விஷமாகி விடுகிறது.
புரபத்தநநிர்மாணம் அஸத் ஸத் இவ பஶ்யதி । வாஸநாவலிதம் சேதஸ் ஸ்வப்நவஜ் ஜாக்ரத் ஏவ ஹி
பழக்கங்களால் மூடிய மனம், இல்லாத நகரங்களையும் உண்மையெனக் காண்கிறது; விழித்திருப்பின்போதும் அது கனவு போலவே அனுபவிக்கிறது.
மோஹைககாரணம் ஜந்தோர் மநஸோ வாஸநோல்பணா । உத்காதவ்யா ப்ரயத்நேந மூலச்சேதேந சைவ ஸா
ஒரு உயிரினம் மயக்கமடைவதற்குக் காரணம் மனதில் வலிமையான பழக்கவாசனைதான்; அதை முழுமையாக வேரோடு பிடித்து, முயற்சியுடன் அகற்ற வேண்டும்.
வாஸநாவாகுராக்ரு'ஷ்டோ மநோஹரிணகோ ந்ரு'ணாம் । பராம் விவஶதாம் ஏதி ஸம்ஸாரவநகுல்மகே
பழக்கவாசனையின் வலைக்குள் இழுக்கப்பட்ட மனம், ஒரு மான் போல், மனிதர்களைச் சஞ்சாரத்தின் காடில் உதவியில்லாமல் வீழச் செய்கிறது.
யேநோச்சிந்நா விசாரேண ஜீவஸ்ய ஜ்ஞேந வாஸநா । நிரப்ரஸ்யேவ ஸூர்யஸ்ய தஸ்யாலோகோ விராஜதே
யாருடைய பழக்கவாசனைகள் விவேகத்தால் முற்றிலும் அழிக்கப்படுகிறதோ, அவருடைய ஒளி மேகமில்லா வானில் சூரியன் போல் பிரகாசிக்கிறது.
அதஸ் த்வம் மந ஏவேதம் நரம் வித்தி ந தேஹகம் । ஜடோ தேஹோ மநஸ் த்வ் அத்ர ந ஜடம் நாஜடம் விதுஃ
ஆகையால், இந்த மனிதன் எனப்படுவது மனமே, உடல் அல்ல என்று அறிந்து கொள்; உடல் ஜடம், ஆனால் இந்த மனம் ஜடமோ அஜடமோ அல்ல என்று ஞானிகள் அறிவார்கள்.
யத் க்ரு'தம் மநஸா ராம தத் க்ரு'தம் வித்தி ராகவ । யத் த்யக்தம் மநஸா ராம தத் த்யக்தம் வித்தி ராகவ
ராமா, மனம் செய்ததைச் செய்ததாகவே அறிந்து கொள்; மனம் விட்டதை விட்டதாகவே அறிந்து கொள்.
மநோமாத்ரம் ஜகத் க்ரு'த்ஸ்நம் மநஃ பர்வதமண்டலம் । மநோ வ்யோம மநோ பூமிர் மநோ வாயுர் மநோ மஹாந்
இந்த உலகம் முழுவதும் மனமே. மலைகளும் மனமே, ஆகாயமும் மனமே, பூமியும் மனமே, காற்றும் மனமே, பெரிய பொருள்களும் மனமே.
மநோ யதி பதார்தம் து தத்பாவேந ந யோஜயேத் । ததஸ் ஸூர்யாதயோ ऽப்ய் ஏதே ந ப்ரகாஶாஃ கதாசந
மனம் ஒரு பொருளைத் தன் எண்ணத்தோடு இணைக்கவில்லை என்றால், சூரியன் முதலியவை எப்போதும் பிரகாசமாகத் தோன்றாது.
மநோ மோஹம் உபாதத்தே யஸ்யாஸௌ மூட உச்யதே । ஶரீரே மோஹம் ஆபந்நே ந ஶவே மூட உச்யதே
மனம் மயக்கத்தை ஏற்கிறது; யாருடைய மனம் அப்படி ஆகிறதோ, அவன் மயங்கியவன் என்று அழைக்கப்படுகிறான். உடல் மயங்கினால், அது சடலமாக இருக்கும் போது, மயங்கியவன் என்று சொல்லப்படாது.
மநஃ பஶ்யத் பவத்ய் அக்ஷி ஶ்ரு'ண்வச் ஶ்ரவணதாம் கதம் । த்வக்பாவம் ஸ்பர்ஶநாத் ஏதி க்ராணதாம் ஏதி ஶிங்கநாத்
மனது கண்களின் இயல்பை எடுத்தால் அது பார்க்கிறது; காதுகளின் நிலையை எடுத்தால் அது கேட்கிறது; தொடுதலால் தோல் உணர்ச்சியாகிறது; மணம் பரிமாறும் போது அது மூக்கின் உணர்வாகிறது.
ரஸநாத் ரஸதாம் ஏதி விசித்ராஸ்வ் அத்ர வ்ரு'த்திஷு । நாடகே நடவத் தேஹே மந ஏவாபிவர்ததே
சுவைத்தால் சுவை உணர்வாகிறது; இந்த பல்வேறு செயல்களில் உடலில் நடிக்கும் ஒரே ஒன்று மனதே, நாடகத்தில் நடிகன் போல்.
லகு தீர்கம் கரோத்ய் ஏதத் ஸத்தாஸத்தாம் ச கச்சதி । கடுதாம் நயதி ஸ்வாது ரிபும் நயதி மித்ரதாம்
இது எதையும் லேசாகவோ நீளமாகவோ மாற்றும்; இருப்பையும் இல்லாமையையும் உருவாக்கும்; இனிப்பை கசப்பாகவும், பகையை நட்பாகவும் மாற்றும்.
ய ஏவ ப்ரதிபாஸோ ऽஸ்ய சேதஸோ வ்ரு'த்திவர்திநஃ । தத் ஸத் ஏவ ஹி ப்ரத்யக்ஷம் தந்மாத்ராநுபவாத் இஹ
இந்த மனதில் தோன்றும் தோற்றமே அதன் செயல்களின் விளைவாக உண்மையில் காணப்படும்; அதுவே இங்கு உணரப்படுவது, காரணங்கள் அனுபவிக்கப்படுவதால்.
ப்ரதிபாஸவஶாத் ஏவ ஸ்வப்நார்தலிதசேதஸஃ । ஹரிஶ்சந்த்ரஸ்ய ஸம்பந்நா ராத்ரிர் த்வாதஶவார்ஷிகீ
காணப்படும் தோற்றங்களின் வலிமையால், ஹரிச்சந்திரரின் மனம் கனவுக் காட்சிகளில் முழுமையாக மூழ்கியிருந்தபோது, ஒரு இரவு பன்னிரண்டு ஆண்டுகளாக நீண்டது.
சித்தாநுபாவவஶதோ முஹூர்தத்வம் கதம் யுகம் । இந்த்ரத்யும்நஸ்ய வைரிஞ்சபுராப்யந்தரவர்திநஃ
மன அனுபவத்தின் தாக்கத்தால், பிரம்மா நகரத்தில் வாழ்ந்த இந்திரத்யும்னருக்கு ஒரு யுகம் ஒரு கணமாக மாறியது.
மநோஜ்ஞயா மநோவ்ரு'த்த்யா ஸுகதாம் யாதி ரௌரவம் । ப்ராதஃப்ராப்யஸ்வராஜ்யஸ்ய ஸுபத்தஸ்யேவ பந்தநம்
இனிமையான மனநிலையால், ரௌரவம் எனும் நரகமும் மகிழ்ச்சியாக மாறும்; காலையில் சுயாதீனத்தை அடைவோமென நம்பும் ஒருவருக்கு பந்தமும் அரசாட்சிபோல் இனிமையாகத் தெரியும்.
ஜிதே மநஸி ஸர்வைவ விஜிதைவேந்த்ரியாவலீ । ஶீர்யதே ச யதா தந்தௌ தக்தே ஸௌக்திகமாலிகா
மனம் வெல்லப்பட்டால், எல்லா ஐம்புலன்களும் வெல்லப்படுகின்றன; எப்படிப் பட்டையில் தீ வைத்தால் முத்துமாலை சிதறிவிடுமோ, அதுபோல்.
ஸர்வதஸ் ஸ்திதயா ஸ்வச்சரூபயா நிர்விகாரயா । ஸமயா ஸூக்ஷ்மயா நித்யம் சிச்சக்த்யா ஸாக்ஷிபூதயா
எல்லா இடங்களிலும் எப்போதும் நிலைத்திருக்கும், மாற்றமில்லாத, மிக நுண்ணிய, சாட்சி போல இருக்கும் அந்த அறிவின் சக்தியால் இவை நிகழ்கின்றன.
ஸர்வபாவாநுகதயா ந சேத்யார்தவிபிந்நயா । ராமாத்மஸத்தயாமூகம் அபி தேஹஸமம் ஜடம்
ராமனின் ஆன்மாவின் சாரம் எல்லாவற்றையும் தொடரும்; அது அறிவால் பிரிக்கப்படுவதில்லை. அந்தச் சாரம் இருந்தால், பேசமுடியாத உயிரற்ற உடலும் அறிவைப் போலவே ஆகிறது.
மநோ ऽந்தர் வல்கதி வ்யஸ்தமநநைஷணம் ஊர்ஜயா । பஹிர்கிரிஸரித்வ்யோமஸமுத்ரபுரலீலயா
உள்ளே மனம் சிதறிய எண்ணங்களால் ஓடிக்கொண்டே இருக்கிறது; வெளியே அது மலைகள், ஆறுகள், ஆகாயம், கடல், நகரங்கள் ஆகியவற்றில் விளையாடுகிறது.
ஜாக்ரச் சாபிமதம் வஸ்து நயத்ய் அம்ரு'தம்ரு'ஷ்டதாம் । அநீஹிதம் ச விஷதாம் நயத்ய் அம்ரு'தம் அப்ய் அலம்
எண்ணம் விழிப்பில் விரும்பிய பொருளை அமுதுபோல் இனிமையாக்குகிறது; விரும்பாததை, அது உண்மையில் அமுதம் இருந்தாலும், விஷமாக்குகிறது.
ப்ரஸ்ரு'ஜ்ய ஸர்வபாவாநாம் அலம் ஆத்மசமத்க்ரு'திம் । மநஸ் த்வ் அபிமதாகாரம் ரூபம் ஸ்ரு'ஜதி வஸ்துஷு
எல்லா நிலைகளிலும் உள்ள ஆச்சரியத்தை விட்டு விட்டு, மனம் தன்னை விரும்பும் வடிவத்தை பொருள்களில் உருவாக்குகிறது.
ஸ்பந்தேஷு வாயுதாம் ஏதி ப்ரகாஶேஷு ப்ரகாஶதாம் । த்ரவேஷு த்ரவதாம் ஏதி சிச்சக்திச்சுரிதம் மநஃ
அசைவுகளில் அது காற்றாக மாறுகிறது; ஒளியில் அது ஒளியாகிறது; திரவங்களில் அது திரவத்தன்மையை எடுக்கும் — இந்த மனம் அறிவின் சக்தியால் நிரம்பியுள்ளது.
ப்ரு'த்வ்யாம் கடிநதாம் ஏதி ஶூந்யவ்ரு'த்திஷு ஶூந்யதாம் । ஸர்வத்ரேச்சாஸ்திதௌ யாதி சிச்சக்திச்சுரிதம் மநஃ
பூமியில் அது கடினமாக மாறுகிறது; வெறுமை போன்ற நிலைகளில் வெறுமையாகிறது; எங்கும், ஆசைப்படும் போதெல்லாம், அறிவின் சக்தி கொண்ட மனம் தன் விருப்பப்படி வடிவம் எடுக்கிறது.
ஶுக்லம் க்ரு'ஷ்ணீகரோத்ய் ஏதத் க்ரு'ஷ்ணம் நயதி ஶுக்லதாம் । விநைவ தேஶகாலாப்யாம் ஶக்திம் பஶ்யாஸ்ய சேதஸஃ
இந்த மனம் வெள்ளையை கருப்பாகவும், கருப்பை வெள்ளையாகவும் மாற்றுகிறது; இடம் காலம் என்ற எல்லாம் இல்லாமல், அதன் சக்தியை நீ கவனித்துப் பார்.
மநஸ்ய் அந்யத்ர ஸம்ஸக்தே சர்விதஸ்யாபி ஜிஹ்வயா । போஜநஸ்யாதிம்ரு'ஷ்டஸ்ய ந ஸ்வாதோ ஹ்ய் அநுபூயதே
மனது வேறு எங்கேனும் மூழ்கி இருந்தால், நாவால் உணவு நன்கு மென்று பார்த்தாலும், அதன் சுவை உண்மையில் அனுபவிக்கப்படாது.
யச் சித்தத்ரு'ஷ்டம் தத் த்ரு'ஷ்டம் ந த்ரு'ஷ்டம் ததலோகிதம் । அந்தகாரே யதா ரூபம் இந்த்ரியம் நிர்மநஸ் ததா
மனது பார்த்ததைத் தான் நாம் பார்க்கிறோம்; மனது பார்க்காததை நாம் பார்க்க முடியாது. இருட்டில் கண்கள் உருவத்தைப் பார்க்க முடியாதது போல, மனம் இல்லாமல் அறிவுப்புலங்கள் எதையும் உணர முடியாது.
இந்த்ரியேண விநோதேதி மநோ நேந்த்ரியம் உந்மநஃ । இந்த்ரியாணி ப்ரஸூதாநி மநஸோ நேந்த்ரியாந் மநஃ
மனம் அறிவுப்புலங்களால் ஆனந்தம் அடைகிறது; ஆனால், மனம் இல்லாமல் அறிவுப்புலங்களுக்கு ஆனந்தம் இல்லை. அறிவுப்புலங்கள் மனதிலிருந்து தோன்றுகின்றன; ஆனால், மனம் அறிவுப்புலங்களிலிருந்து தோன்றாது.