विचारः फलितस् तस्य विज्ञेयो यस्य सन्मतेः । दिनानुदिनम् आयाति तानवं भोगगृध्नुता
यथा देहोपयुक्तं हि करोत्य् आरोग्यम् औषधम् । तथेन्द्रियजये न्यस्तो विवेकः फलितो भवेत्
विवेको ऽस्ति वचस्य् एव चित्रे ऽग्निर् इव भासुरः । यस्य तेन परित्यक्ता दुःखायैव विवेकिता
यथा स्पर्शेन पवनस् सत्ताम् आयाति नो गिरा । तथेच्छातानवेनैव विवेको ऽस्येति बुध्यते
चित्रामृतं नामृतम् एव विद्धि चित्रानलं नानलम् एव विद्धि । चित्रे ऽङ्गना नूनम् अनङ्गनैव वाचा विवेकस् त्व् अविवेक एव
पूर्वं विवेकेन तनुत्वम् एति रागो ऽथ वैरं च समूलम् एव । पश्चात् परिक्षीयत एव यत्र स पावनस् तत्र विवेकितास्ति
अथोत्पत्तिप्रकरणाद् अनन्तरम् इदं शृणु । स्थितिप्रकरणं राम ज्ञातं निर्वाणकारि यत्
चिद्घनैकघनात्मत्वाज् जीवान्तर् जीवजातयः । कदलीदलवत् सन्ति कीटा इव नरोदरे
यो यो राम यथा ग्रीष्मे कल्कस्वेदाद् भवेत् क्रिमिः । तत्तन्नाम तथा चित्त्वात् खं जीवीभवति स्वतः
यथा यथा यतन्ते ते जीवकास् स्वात्मसिद्धये । तथा तथा भवन्त्य् आशु विचित्रोपासनक्रमैः
देवान् देवयजो यक्षयजो यक्षान् व्रजन्ति हि । ब्रह्म ब्रह्मयजो यान्ति यद् अतुच्छं तद् आश्रयेत्
स शुक्रो भृगुपुत्रो हि निर्मलत्वात् स्वसंविदः । बद्धः प्रथमदृष्टेन दृश्येनाशु स्वभावतः
अभिजातापरिम्लाना बाला यत् प्रथमं पुरः । संवित् प्राप्नोति तद्रूपा भवत्य् अन्या न काचन
जाग्रत्स्वप्नदशाभेदं भगवन् वक्तुम् अर्हसि । कथं च जाग्रज् जाग्रत् स्यात् स्वप्नो ऽजाग्रत् कथं भवेत्
स्थिरप्रत्यययुक्तं यत् तज् जाग्रद् इति कथ्यते । अस्थिरप्रत्ययं यत् स्यात् स स्वप्नस् समुदाहृतः
जाग्रच् चेत् क्षणदृष्टं स्यात् स्वप्नः कालान्तरस्थितः । तज् जाग्रत् स्वप्नताम् एति स्वप्नो जाग्रत्त्वम् ऋच्छति
जाग्रत्स्वप्नदशाभेदो न स्थिरास्थिरतां विना । समस् सदैव सर्वत्र समस्तानुभवो ऽनयोः
यद् एव स्थिरताम् एति तज् जाग्रद् इति कथ्यते । क्षणभङ्गात्मकस् स्वप्नो यथा भवति तच् छृणु
जीवधातुश् शरीरे ऽन्तर् विद्यते येन जीव्यते । तेजो वीर्यं जीवधातुर् इत्याद्यभिधम् अङ्ग तत्
व्यवहारी यदा कायो मनसा कर्मणा गिरा । भवेत् तदा स सम्पन्नो जीवधातुः प्रसर्पति
तस्मिन् प्रसर्पत्य् अङ्गेषु स्पर्शात् संविद् उदेति हि । पुष्टत्वात् सैति चित्ताख्याम् अन्तर्लीनजगद्भ्रमा
सेक्षणादिषु रन्ध्रेषु प्रसर्पन्ती बहिर्मयम् । नानाकारविकाराढ्यं रूपम् आत्मनि पश्यति
तत्स्थिरत्वात् तथैवाथ जाग्रद् इत्य् अवगम्यते । जाग्रत्क्रम इति प्रोक्तस् सुषुप्तादिक्रमं शृणु
मनसा कर्मणा वाचा यदा क्षुभ्यति नो वपुः । शान्त आतिष्ठति स्वच्छो जीवधातुस् तदा त्व् असौ
समताम् आगतैर् वातैः क्षोभ्यते न हृदन्तरे । निर्वातसदने दीपो यथालोकैककारकः
ततस् सरति नाङ्गेषु संवित् क्षुभ्यति तेन नो । न चेक्षणादीन्य् आयाति रन्ध्राण्य् आयाति नो बहिः
जीवो ऽन्तर् एव स्फुरति तैलसंविद् यथा तिले । शीतसंविद् धिम इव स्नेहसंविद् यथा घृते
जीवः कालकलां काञ्चित् तिष्ठञ् शान्ततयात्मनि । दशाम् आयाति सौषुप्तीं सौम्यवातां विचेतनाम्
ज्ञात्वा चेतस्य् उपरते शाम्यन् व्यवहरन्न् अपि । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु प्रबुद्धस् तुर्यवान् स्मृतः
सौषुप्तात् सोम्यतां यातैः प्राणैस् सञ्चाल्यते यदा । स जीवधातुस् सा संवित् ततश् चित्ततयोदिता