यत् तत् करञ्जगहनं तत् कलत्ररसं विदुः । दुःखकण्टकसम्बाधं मानुष्यं त्रिविधैषणम्
करञ्जगहनं यानि प्रविष्टानि मनांसि तु । मानुष्ये तानि जातानि तत्रैकरसिकानि च
कदलीकाननं यत् तच् छशाङ्ककरशीतलम् । तन् मनोह्लादनकरं स्वर्गं विद्धि रघूद्वह
कदलीकाननं यानि सम्प्रविष्टानि तानि तु । स्वर्गैकरसिकानि त्वं मनांसि ज्ञातुम् अर्हसि
प्रविष्टान्य् अन्धकूपान्तर् निर्गतानि न यानि तु । महापातकयुक्तानि तानि चित्तानि राघव
करञ्जवनयातानि निर्गतानि न यानि तु । तानि मानुष्यजातानि चित्तानि रघुनन्दन
कानिचित् सम्प्रबुद्धानि तत्र मुक्तानि बन्धनात् । कानिचिद् बहुरूपाणि योनेर् योनिं विशन्ति हि
कानिचित् पुण्यपूतेन तपसा दारुणात्मना । धारयन्ति शरीराणि संस्थितान्य् उचितान्य् च
यैर् अहं पुम्भिर् अबुधैर् दुर्द्विजेति तिरस्कृतः । तैर् मनोभिर् अनात्मज्ञैस् स्वविवेकतिरस्कृतः
त्वया दृष्टो विनष्टो ऽस्मि शत्रुर् मे त्वम् इति द्रुतम् । यद् उक्तं तद् धि चित्तेन गलता परिदेवितम्
रुदितं यन् महाक्रन्दं पुंसा बह्वस्रु राघव । तद् भोगजालं त्यजता मनसा रोदनं कृतम्
अर्धप्राप्तविवेकस्य न प्राप्तस्यामलं पदम् । चेतसस् त्यजतो भोगान् परितापो भृशं भवेत्
रुदताङ्गानि दृष्टानि कारुण्येनावबोधिना । कष्टम् एतानि सन्त्यज्य किं प्रयामीति चेतसा
अर्धप्राप्तविवेकस्य न प्राप्तस्यामलं पदम् । चेतसस् त्यजतो ऽङ्गानि परितापो हि वर्धते
हसितं यत् तद् आनन्दि पुंसा मदवबोधतः । परिप्राप्तविवेकेन तत् तुष्टं राम चेतसा
परिप्राप्तविवेकस्य त्यक्तसंसारसंसृतेः । चेतसस् त्यजतो रूपम् आनन्दो हि विवर्धते
हसताङ्गानि दृष्टानि पुंसा यान्य् उपहासतः । तानि दृष्टानि मनसा विप्रलम्भप्रदानि हि
मिथ्याविकल्परचितैर् विप्रलब्धम् अहं चिरम् । इत्य् अङ्गान्य् उपहासेन दृष्टानि स्वानि चेतसा
मनः प्राप्तविवेकं हि विश्रान्तं वितते पदे । प्राक्तनीं दीनतां धीरं हसत् पश्यति दूरतः
यदासौ समवष्टभ्य मया पृष्टः प्रयत्नतः । तद् विवेको बलाच् चित्तम् आदत्त इति दर्शितम्
यद् अङ्गानि विशीर्णानि गतान्य् अन्तर्धिम् अग्रतः । तच् चित्तेन विनार्थेच्छाश् शाम्यन्तीति प्रदर्शितम्
सहस्रनेत्रहस्तत्वं यत् पुंसः परिवर्णितम् । तद् अनन्ताकृतित्वं हि चेतसः परिदर्शितम्
यद् आत्मनि प्रहारौघैः पुमान् प्रहरति स्वयम् । तत् तत्कुकल्पनाघातैः प्रहरत्य् आत्मनो मनः
पलायते यत् पुरुषस् स्वात्मनः प्रहरन् स्वयम् । स्ववासनाप्रहारेभ्यस् तन् मनः प्रपलायते
स्वयं प्रहरति स्वान्तं स्वयम् एव स्वयेच्छया । पलायते स्वयं चैव पश्याज्ञानविजृम्भितम्
स्ववासनोपतप्तानि सर्वाण्य् एव मनांसि हि । स्वयम् एव पलायन्ते गन्तुम् उत्कानि तत् पदम्
यद् इदं विततं दुःखं तत् तनोति स्वयं मनः । स्वयम् एवातिखिन्नात्म पुनस् तस्मात् पलायते
सङ्कल्पवासनाजाले स्वयम् आयाति बन्धनम् । मनो लालामयैर् वालैः कोशकारक्रिमिर् यथा
यथानर्थम् अवाप्नोति तथा क्रीडति चञ्चलम् । भावि दुःखम् अपश्यन् स्वं दुर्लीलाभिर् इवार्भकः
अपश्यन् काष्ठरन्ध्रस्थवृषणाक्रमणं यथा । कीलोत्पाटी कपिर् दुःखम् एतीदं हि मनस् तथा