जीव इत्य् उच्यते लोके मन इत्य् अपि कथ्यते । चित्तम् इत्य् उच्यते चैव बुद्धिर् इत्य् उच्यते तथा
नानासङ्कल्पकलिलं पर्यायनिचयं बुधाः । वदन्त्य् अस्याः कलङ्किन्याश् च्युतायाः परमार्थतः
मनः किं स्याज् जडं ब्रह्मन्न् अथ वापि च चेतनम् । इत्य् एको मम तत्त्वज्ञ निश्चयो ऽन्तर् न जायते
मनो हि न जडं राम नापि चेतनतां गतम् । म्लाना जडाजडा दृष्टिर् मन इत्य् एव कथ्यते
मध्ये सदसतो रूपं प्रतिभातं यद् आबिलम् । जगतः कारणं राम तद् एतच् चित्तम् उच्यते
शाश्वतेनैकरूपेण निश्चयेन विना स्थितिः । येह सा चित्तम् इत्य् उक्ता तस्माज् जातम् इदं जगत्
जडाजडदृशोर् मध्ये दोलारूढं स्वकल्पनम् । यच् चितो म्लानरूपिण्यस् तद् एतन् मन उच्यते
चिन्निष्यन्दो हि मलिनः कलङ्कविकलान्तरः । मन इत्य् उच्यते राम न जडं न च चिन्मयम्
तस्येमानि विचित्राणि नामानि कलितान्य् अलम् । अहङ्कारमनोबुद्धिजीवाद्यानीतराण्य् अपि
यथा गच्छति शैलूषो रूपाण्यत्वं तथैव हि । मनो नामान्यताम् एति राम कर्मान्तरं व्रजन्
चित्राधिकारवशतो विचित्राधिकृताभिधाम् । यथा याति नरः कर्मवशाद् याति तथा मनः
या एताः कथितास् सञ्ज्ञा मया राघव चेतसः । एता एवान्यथा प्रोक्ता वादिभिः कल्पनाशतैः
स्वभावाभिमतां युक्तिम् आरोप्य मनसा कृताः । मनोबुद्धीन्द्रियादीनां विचित्रा नामगीतयः
मनो हि जडम् अन्यस्य भिन्नम् अन्यस्य जीवतः । तथाहङ्कृतिर् अन्यस्य बुद्धिर् अन्यस्य वादिनः
अहङ्कारमनोबुद्धिदृष्टयस् सृष्टकल्पनाः । एकरूपतया प्रोक्ता या मया रघुनन्दन
नैयायिकैर् इतरथा तादृशाः परिकल्पिताः । अन्यथा कल्पितास् साङ्ख्यैश् चार्वाकैर् अपि चान्यथा
जैमिनीयैर् आर्हतैश् च बौद्धैर् वैशेषिकैस् तथा । अन्यैर् अपि विचित्रेहैः पाञ्चरात्रादिभिस् तथा
सर्वैर् एव हि गन्तव्यं तत् पदं पारमात्मिकम् । विचित्रदेशकालोत्थैः पुरम् एकम् इवाध्वगैः
अज्ञानात् परमार्थस्य विपरीतावबोधतः । केवलं विवदन्ते ते विकल्पैर् आरुरुक्षवः
स्वं मार्गम् अभिशंसन्ति वादिनश् चित्रया दृशा । विचित्रदेशकालोत्था मार्गं स्वं पथिका इव
तैर् मिथ्या राघव प्रोक्ताः कर्ममानसचेतसाम् । स्वविकल्पार्पितैर् अर्थैस् स्वास् स्वा वैचित्र्ययुक्तयः
यथैकः पुरुषस् स्नानदानादानाशनक्रियाः । कुर्वाणः कर्तृवैचित्र्यम् एति तद्वद् इदं मनः
विचित्रकार्यवशतो नामभेदेन कर्तृता । मनसः प्रोच्यते जीववासनाकर्मनामभिः
चित्तम् एवेदम् अखिलं सर्वेणैवानुभूयते । अचित्तो हि नरो लोके पश्यन्न् अपि न पश्यति
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च घ्रात्वा भुक्त्वा शुभाशुभम् । अन्तर् हर्षं विषादं च समनस्को हि विन्दते
आलोक इव रूपाणाम् अर्थानां कारणं मनः । बध्यते बद्धचित्तो हि मुक्तचित्तो हि मुच्यते
तं जडानां वरं विद्धि जडं येनोच्यते मनः । तं चावगच्छत जडं मनो यस्य हि चेतनम्
न चेतनं न च जडं यद् इदं प्रोत्थितं मनः । विचित्रसुखदुःखेहं जगद् अभ्युत्थितं ततः
एकरूपे हि मनसि संसारः प्रविलीयते । आबिलं कारणं भ्रान्तेर् भ्रान्त्या जगद् उपस्थितम्
अजडं हि मनो नाम संसारस्य न कारणम् । जडं चोपलधर्मापि संसारस्य न कारणम्