भानोर् भासा भूषितैर् मेघलेशैः किञ्चित् किञ्चित् कुङ्कुमच्छाययेव । पाश्चात्यो ऽद्रिः पीतवासास् तमोऽब्धेस् ताराहारश्रीयुतः खं समेतः
पूजाम् आदाय सन्ध्यायां प्रयातायां यथागतम् । अन्धकारास् समुत्तस्थुर् वेतालवलया इव
अवश्यायकणस्यन्दी हेलाविधुतपल्लवः । कोमलः कुमुदाशंसी ववाव् आशीतलो ऽनिलः
परमान्ध्यम् उपाजग्मुर् दिशो ऽपि स्फुटतारकाः । लम्बदीर्घतमःकेश्यो विधवा इव योषितः
आययौ भुवनं तेजःक्षीरपूरेण पूरयन् । रसायनमयाकारश् शशिक्षीरार्णवो नभः
जग्मुस् तिमिरसङ्घाताः पलाय्य क्वाप्य् अदृश्यताम् । श्रुतज्ञानगिरश् चित्तान् महीपानाम् इवाज्ञताः
ऋषयो भूमिपालाश् च मुनयो ब्राह्मणास् तथा । चेतसीव विचित्रार्थास् स्वास्पदेषु विशश्रमुः
यमकायोपमा श्यामा ययौ तिमिरमांसला । आययौ मिहिकाकारा तत्र तेषाम् उषा शनैः
अलक्ष्यताम् उपाजग्मुस् तारा नभसि भासुराः । प्रभातपवनेनेव हृताः कुङ्कुमवृष्टयः
दृश्यताम् आजगामार्कप्रभोन्मीलितलोचना । विवेकवृत्तिर् महतां मनसीव नवोद्गता
सभां पुनर् उपाजग्मुर् नभश्चरमहीचराः । ह्यस्तनेन क्रमेणैव कृतप्रातस्तनक्रमाः
सा पूर्वसन्निवेशेन विवेश विपुला सभा । बभूवास्पन्दिताकारा वातमुक्तेव पद्मिनी
अथ प्रसङ्गम् आसाद्य रामो मधुरया गिरा । उवाच मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वदतां वरम्
भगवन् मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम् । यस्मात् तेनेयम् अखिला तन्यते दोषमञ्जरी
रामास्य मनसो रूपं न किञ्चिद् अपि दृश्यते । नाममात्राद् ऋते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः
न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः । सर्वत्रैव स्थितं चैतद् विद्धि राम यथा नभः
इदम् अस्यासद् उत्पन्नं मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् । रूपं तु शृणु सङ्क्षेपाद् द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम्
साधो यद् एतद् अर्थस्य प्रतिभानं प्रथां गतम् । सतो वाप्य् असतो वापि तन् मनो विद्धि नेतरत्
यद् अर्थप्रतिभानं तन् मन इत्य् अभिधीयते । अन्यन् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति मनो नाम कदाचन
सङ्कल्पनं मनो विद्धि सङ्कल्पात् तन् न भिद्यते । यथा द्रवत्वात् सलिलं तथा स्पन्दो यथानिलात्
यत्र सङ्कल्पनं तत्र तन् मनो ऽङ्ग तथा स्थितम् । सङ्कल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केचन
सत्यम् अस्त्व् अथ वासत्यं यद् अर्थप्रतिभासनम् । तावन्मात्रं मनो विद्धि तद् ब्रह्मैष पितामहः
आतिवाहिकदेहात्मा मन इत्य् अभिधीयते । आधिभौतिकबुद्धिस् तु सदाधीस् तु चिरस्थितिः
अविद्या संसृतिश् चित्तं मनो बन्धो मलं तमः । इति पर्यायनामानि दृश्यस्य विदुर् उत्तमाः
न हि दृश्याद् ऋते किञ्चिन् मनसो रूपम् अस्ति हि । दृश्यं चोत्पन्नम् एवैतन् नेति वक्ष्याम्य् अहं पुनः
यथा कमलबीजे ऽन्तस् स्थिता कमलमञ्जरी । महाचित्परमाण्वन्तस् तथा दृश्यं जगत् स्थितम्
प्रकाशस्य यथालोको यथा वातस्य चोपनम् । यथा द्रवत्वं पयसो दृश्यत्वं द्रष्टुर् ईदृशम्
अङ्गदत्वं यथा हेम्नि मृगनद्यां यथा जलम् । भित्तिर् यथा स्वप्नपुरे तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् अनन्यद् इव यत् स्थितम् । तद् अप्य् उन्मार्जयाम्य् आशु त्वच्चित्तादर्शतो मलम्
यद् द्रष्टुर् अस्याद्रष्टृत्वं दृश्याभावे भवेद् बलात् । तद् विद्धि केवलीभावम् अत एवासतस् सतः