यद् यद् व्योम स्फुरत्य् अङ्ग स्वभावात् तत्र वायवः । पेलवं मृदु यत् किञ्चित् तत् तत् प्रचलयन्त्य् अलम्
वातैर् आहन्यमानं तत् पद्मादि तरलायते । हृद्य् अन्योऽन्यनिकाषेण पल्लवादि यथा तरौ
देहोष्मकारणं सर्वरसादिपचनोद्यतम् । जनयत्य् अग्निम् अन्योऽन्यसङ्घर्षाद् घनवेणुवत्
स्वभावशीतशीतात्मा देहस् तेनौष्ण्यम् एत्य् अलम् । उदितेन स सर्वाङ्गं भुवनं भानुना यथा
सर्वतो विसरद्रश्मि तत् तेजस् तारकाकृति । हृत्पद्महेमभ्रमरो योगिनां चिन्त्यतां गतम्
तत् प्रकाशमयं ज्ञानं चिन्तितं सत् प्रयच्छति । येन योजनलक्षस्थं वस्तु निश्य् अपि दृश्यते
तस्याग्नेर् वाडवस्येव जलं संशुष्कम् इन्धनम् । मांसपङ्कजषण्डाढ्यहृत्सरः कोशवासिनः
यद् अब्जशीतलत्वं तद् अपानात्मेन्दुर् उच्यते । इतीन्दोर् उत्थितस् सो ऽग्निर् अग्नीषोमौ हि देहकः
सर्वम् ऊष्मात्मकं किञ्चित् तेजोऽर्काग्न्यभिधं विदुः । शीतात्मकं च सोमाख्यम् आभ्याम् एव कृतं जगत्
विद्याविद्यास्वरूपेण सर्वं सदसदात्मना । जगद् द्वयेन निर्वृत्तं तद् एवैवं विभज्यते
सच् चित् प्रकाशं विद्यादि सूर्यम् अग्निं विदुर् बुधाः । असज् जाड्यं तमो ऽविद्याद्य् आहुस् सोमं मणीषिणः
वह्निर् वार्यात्मनस् सोमाद् उदेतीति मुने श्रुतम् । सोमस्योत्पत्तिम् अधुना वद मे वदतां वर
अग्नीषोमौ मिथः कार्ये कारणे च स्वसंस्थितेः । पर्यायेण समौ चैतौ प्रजायेते परस्परम्
जन्माङ्ग बीजाङ्कुरवत् तथा दिवसरात्रिवत् । स्थितिश् छायातपसमा केवला चैतयोर् भवेत्
तुल्यकालोपलम्भा हि मिथश् छायातपस्थितिः । केवलैकोपलम्भा स्यात् स्थितिर् दिवसरात्रिवत्
कार्यकारणभावश् च द्विविधः कथितो ऽनयोः । सद्रूपपरिणामोत्थो विनाशपरिणामजः
एकस्माद् यद् द्वितीयस्य सम्भवो ऽङ्कुरबीजवत् । कार्यकारणभावो ऽसौ सद्रूपपरिणामजः
एकनाशे द्वितीयस्य यद् भावो दिनरात्रिवत् । कार्यकारणभावो ऽसौ विनाशपरिणामजः
सद्रूपपरिणामस्य मृद्घटक्रमसंस्थितेः । अक्षोपलम्भाद् इतरत् प्रमाणं नोपयुज्यते
विनाशपरिणामस्य दिनरात्रिक्रमस्थितेः । अभावो ऽप्य् एकवस्तूत्थो गतो मुख्यप्रमाणताम्
स्वनाशे नास्ति कर्तृत्वम् इत्याद्या युक्तिवादिनः । अवज्ञाय बहिः कार्यास् स्वानुभूत्यपलापिनः
प्रत्यक्षवद् अभावो ऽपि प्रमैव रघुनन्दन । अग्न्यभावो हि शीतस्य प्रमाणं सर्वजन्तुषु
अग्नेर् धूमतया भागो यः प्रयाति पयोदताम् । सद्रूपपरिणामेन तद् अग्निस् सोमकारणम्
अग्निर् नाशात्मकतया शैत्याद् अप्तां प्रयाति यत् । विनाशपरिणामेन तद् अग्निस् सोमकारणम्
सप्ताम्बुधिपयः पीत्वा धूमोद्गारेण वाडवः । पयोदतां प्रयातेन तद् एव जनयत्य् अलम्
अर्कः पीत्वा निशानाथम् अमावस्यां पुनः पुनः । उद्गिरत्य् अमले पक्षे मृणालम् इव सारसः
पीत्वामृतोपमं शीतं प्राणस् सोमं मुखाग्रगं । अब्भागम् आपूरयति शरीरे ऽपानतां गतः
जलाद् अणुतया भागो यः प्रयात्य् अर्करश्मिताम् । सद्रूपपरिणामेन तज् जलं वह्निकारणम्
नाशात्मकतया तोयम् औष्ण्याद् याति यद् अग्निताम् । विनाशपरिणामेन तत् तोयं वह्निकारणम्
अग्नेर् विनाशे सद्रूपः परिणामो निशाकरः । इन्दोर् नाशे निघर्षोत्थपरिणामो हुताशनः