समस्तैवोर्ध्वम् आयाता यदि युक्त्या न धार्यते । तत् पुमान् मृत्युम् आयाति तया निर्गतया बलात्
सर्वथात्मनि चेत् तिष्ठेत् त्यक्त्वोर्ध्वाधोगमागमम् । तज् जन्तोर् जायते व्याधिर् मलमारुतरोधतः
सामान्यनाडीवैधुर्यात् सामान्यव्याधिसम्भवः । प्रधाननाडीवैधुर्यात् प्रधानव्याधिसम्भवः
किंविनाशाः किमुत्पादाश् शरीरे ऽस्मिन् मुनीश्वर । आधयो व्याधयश् चैव यथावत् कथयाशु मे
आधयो व्याधयश् चैव द्वयं दुःखस्य कारणम् । तन्निवृत्तिं सुखं विद्यात् तत्क्षयो मोक्ष उच्यते
मिथः कदाचिज् जायेते कदाचित् समम् एव तु । पर्यायेण कदाचित् ताव् आधिव्याधी शरीरके
देहदुःखं विदुर् व्याधिम् आध्याख्यं वासनामयम् । मौर्ख्यमूले हि ते विद्यात् तत्त्वज्ञानपरिक्षये
अतत्त्वज्ञानवशतस् स्वेन्द्रियाक्रमणं विना । हृदि तानवम् उज्झत्सु रागद्वेषेष्व् अनारतम्
इदं प्राप्तम् इदं नेति जाड्यान्ध्यघनमोहदाः । आधयस् सम्प्रवर्तन्ते वर्षासु मिहिका इव
भृशं स्फुरन्तीष्व् इच्छासु मौर्ख्याच् चेतस्य् अनिर्जिते । दुरन्नाभ्यवहारेण दुर्देशाक्रमणेन च
दुष्कालव्यवहारेण दुष्क्रियास्फुरणेन च । दुर्जनासङ्गदोषेण दुर्भावोद्भवनेन च
क्षीणत्वाद् वा प्रपूर्णत्वान् नाडिष्व् असुखसंसृतौ । प्राणे विधुरतां याते कुपथेव नवाध्वगे
दौस्स्थित्यकारणं दोषाद् व्याधिर् देहे प्रवर्तते । नद्यां प्रावृण्निदाघाभ्याम् इवाकारविपर्ययः
प्राक्तनी वैहिकी वापि शुभा वाप्य् अशुभा मतिः । यैवाधिका सैव तथा तस्मिन् योजयति क्रमे
आधयो व्याधयश् चैवं जायन्ते भूतपञ्चके । कथं शृणु विनश्यन्ति राघवाणां कुलोद्वह
द्विविधो ह्य् आधिर् अस्तीह सामान्यस् सार एव च । व्यवहारस् तु सामान्यस् सारो जन्ममयस् स्मृतः
प्राप्तेनाभिमतेनैव नश्यन्ति व्यावहारिकाः । आधिक्षयेणाधिभवाः क्षीयन्ते व्याधयो ऽप्य् अलम्
आत्मज्ञानं विना सारो नाधिर् नश्यति राघव । भूयो रज्ज्ववबोधेन रज्जुसर्पो हि नश्यति
आधिव्याधिविलासानां राम साराधिसङ्क्षयः । सर्वेषां मूलहा प्रावृण्नदीव तटवीरुधाम्
अनाधिजा व्याधयस् तु द्रव्यमन्त्रशुभक्रमैः । चिकित्सकादिशास्त्रोक्तैर् नश्यन्त्य् अभ्रैर् इवातपाः
स्नानमन्त्रौषधोपायवक्तॄण्य् अधिगतानि च । त्वया चिकित्साशास्त्राणि किम् अन्यद् उपदिश्यते
आधेः कथं भवेद् व्याधिः कथं च स विनश्यति । द्रव्याद् इतरया युक्त्या मन्त्रपुण्यादिपूर्वया
चित्ते विधुरिते देहस् सम्यङ् नानुभवत्य् अयम् । यथा हि रुषितो जन्तुर् अग्रम् एव न पश्यति
अनपेक्ष्य यथाप्राप्तम् अमार्गम् अनुधावति । प्रकृतं मार्गम् उत्सृज्य शरार्तो हरिणो यथा
सङ्क्षोभात् साम्यम् उत्सृज्य वहन्ति प्राणवायवः । देहे गजघटार्तानि पयांसीव सरित्तटे
असमं वहति प्राणे नाड्यो यान्ति विसंस्थितिम् । असम्यक् संस्थिते भूपे यथा वर्णाश्रमक्रमाः
काश्चिन् नाड्यः प्रपूर्णत्वं यान्ति काश्चिच् च रिक्तताम् । प्राणे विधुरिते देशे सर्वर्तौ सरितो यथा
कुजीर्णत्वम् अजीर्णत्वम् अतिजीर्णत्वम् एव वा । दोषायैव प्रयात्य् अन्नं प्राणसञ्चारदुष्क्रमैः
यथा काष्ठानि नयति प्राप्तं देशं सरिद्रयः । तथान्नानि नयत्य् अन्तः प्राणवातस् स्वम् आश्रयम्
यान्य् अन्नानि विरोधेन तिष्ठन्त्य् अन्तश् शरीरके । तान्य् एव व्याधितां यान्ति परिणामस्वभावतः