सर्वदा सर्वतस् सत्यं चित्संविद् विद्यते ऽनघ । किं त्व् अस्या भूततन्मात्रवशाद् अभ्युदयः क्वचित्
सर्वत्र विद्यमाना चिद् देहेषु तरलायते । सर्वगो ऽप्य् आतपस् साररत्नेष्व् अतिविजृम्भते
क्वचिन् नष्टं क्वचित् सुप्तं क्वचिद् उच्छूनतां गतम् । वस्तु वस्तुनि यद् दृष्टं तत् स्वभावविजृम्भितम्
एतद् भूयः क्रमेणाहं शृणु वक्ष्यामि ते ऽनघ । देहेष्व् एव यथोदेति भृशं संविन्मयः क्रमः
चेतनाचेतनं भूतजातं व्योम तथाखिलम् । सर्वं चिन्मात्रसन्मात्रं शून्यमात्रं यथा नभः
तद् धि चिन्मात्रसन्मात्रम् अविकाराद्य् अनामयम् । क्वचित् स्थितं संविदैव कृततन्मात्रपञ्चकम्
तत् पञ्चकं गतं द्वित्वं लिक्षाद्यन्तं स्वसंविदा । अन्तर्भूतविकारादि दीपाद् दीपशतं यथा
स्वसत्तामात्रकेणैव सङ्कल्पलवरूपिणा । पञ्चकानि व्रजन्तीह देवत्वं तानि कानिचित्
कानिचित् तिर्यगादित्वं हेमादित्वं च कानिचित् । कानिचिद् दृषदादित्वं द्रव्यादित्वं च कानिचित्
एवं हि पञ्चकं स्पन्दमात्रं जगद् इति स्थितम् । चित्संविद् अत्र सर्वत्र विद्यते रघुनन्दन
केवलं पञ्चकवशाद् देहादौ चेतनाभिधा । जडस्पन्दाभिधा वारि स्थावरादौ जडाभिधा
यथाब्धिष्व् अम्ब्व् इतो वीचिर् इतस् तलम् इति स्थितम् । पञ्चकेषु तथेतश् चिल् लोलरूपा जडा त्व् इतः
इतस् सोम्य इतो लोलः किम् अब्धिर् इति नो यथा । विकल्पार्हस् तथैवैतत् पञ्चकं हि जडाजडम्
देहादिपञ्चकं जीवत्स्पन्दि शैलादिकं जडम् । स्थावराद्य् अनिलस्पन्दि स्वभाववशतो ऽनघ
न च पर्यनुयोक्तव्यास् स्वभावा रघुनन्दन । शीतोष्णं किं हिमाग्न्यादि वक्तेति परिहस्यते
गृहीतवासनांशानां पुष्टभावविकारिणाम् । स्थितयः पञ्चकानां हि योग्याः पर्यनुयोजने
वासनांशविपर्यस्ता इतो नेतुम् इतश् च ताः । पुंसा प्राज्ञेन शक्यन्ते सुखं पर्यनुयोजिना
अशुभे वा शुभे वापि तेन पर्यनुयोज्यते । प्रबुद्धवासनं नान्यत् पञ्चकं सुप्तवासनम्
यत्र पर्यनुयोगस्य फलं समनुभूयते । तत्र तं सम्प्रयुञ्जीत नाकाशं मुष्टिभिः क्षिपेत्
तृणाग्रनिष्ठा मेर्वाद्याः पञ्चकानां हि राशयः । विरिञ्चनिष्ठाः कीटाद्या एते स्थावरजङ्गमाः
प्रसुप्तवासनाः केचिद् यथा स्थावरजातयः । प्रबुद्धवासनाः केचिद् यथा नरसुरादयः
स्ववासनाबिलाः केचिद् यथा वै तिर्यगादयः । प्रक्षीणवासनाः केचिद् यथैते मोक्षभागिनः
यथास्वास्व् एव संवित्सु मनोबुद्ध्यादिभिः कृताः । हस्तपादादिसंयुक्तैः सञ्ज्ञाः पञ्चकराशिभिः
तिर्यगादिभिर् अप्य् अन्यैर् अन्यास् सञ्ज्ञाः प्रकल्पिताः । स्थावरादिभिर् अप्य् अन्यैर् अन्यथा संविदः कृताः
इति साधो स्फुरन्तीमे चित्राः पञ्चकराशयः । रूपैर् आद्यन्तमध्येषु चलाचलजडाजडैः
एषाम् एको हि सङ्कल्पपरमाणुर् महामते । बीजम् आकाशवृक्षाणां सर्गाणां तेष्व् इमानि तु
इन्द्रियाण्य् अङ्ग पुष्पाणि विषयामोदवन्ति हि । इच्छाभ्रमर्यो राजन्त्यो मञ्जर्यश् चञ्चलाः क्रियाः
लोकान्तराणि गुच्छानि गुल्मा मलयमेरवः । पल्लवानीह जलदा लतालीला दिशो दश
वर्तमानानि भूतानि भविष्यन्ति च यानि तु । जगन्ति तान्य् असङ्ख्यानि फलानि रघुनन्दन
एवंबीजास् त एते हि राम पञ्चकपादपाः । स्वयं स्वभावाज् जायन्ते स्वयं नश्यन्ति कालतः