तयोर् ममानुसरतः प्राणापानाभिधानयोः । गतिं शरीरमरुतोर् आशरीरम् अरुद्धयोः
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु सदैव समरूपयोः । सुषुप्तसंस्थितस्येव ब्रह्मन् गच्छन्ति वासराः
सहस्रधा निकृत्ताङ्गाद् बिसतन्तुलवाद् अपि । दुर्लक्ष्या विद्यमाना च गतिस् सूक्ष्मतरा तयोः
अविरतगतयोर् गतिं विदित्वा हृदि मरुतोर् अनुसृत्य चोदितां ताम् । न पुनर् इह हि जायते महात्मन् मुदितमनाः पुरुषः प्रणष्टपाशः
जानन्न् अपि मुने सर्वं किं मां पृच्छसि लीलया । यथापृष्टम् अहं वच्मि तत्रापि शृणु मे वचः
प्राणो ऽयम् अनिशं ब्रह्मन् स्पन्दशक्तिस् सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे प्राणो ऽयम् उपरि स्थितः
अपानो ऽप्य् अनिशं ब्रह्मन् स्पन्दशक्तिस् सदागतिः । सबाह्याभ्यन्तरे देहे त्व् अपानो ऽयम् अवाक् स्थितः
जाग्रतस् स्वपतश् चैव प्राणायामो ऽयम् उत्तमः । प्रवर्तते यस् तज्ज्ञस्य तं तावच् छ्रेयसे शृणु
बाह्योन्मुखत्वं प्राणानां यद् धृदम्भोजकोटरात् । स्वैरम् एवात्तयत्नानां तं धीरा रेचकं विदुः
द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं बाह्यम् आक्रमतां हृदः । प्राणानाम् अङ्गसंस्पर्शो यस् स पूरक उच्यते
बाह्यात् परापतत्य् अन्तर् अपाने यत्नवर्जितम् । यो ऽङ्गप्रपूरणे स्पर्शो विदुस् तम् अपि पूरकम्
अपाने ऽस्तङ्गते प्राणो यावन् नाभ्युदितो हृदि । तावत् सा कुम्भकावस्था योगिभिर् यानुभूयते
पूरकः कुम्भकश् चैव रेचकश् च द्विधा स्थितः । अपानस्योदयस्थाने द्वादशान्ताभिधे बहिः
स्वभावात् सर्वकालस्थास् सोम्या यत्नविवर्जिताः । ये प्रोक्तास् स्फारमतिभिस् तांस् त्वं शृणु महामते
द्वादशाङ्गुलपर्यन्ताद् बाह्याद् अभ्युदितः प्रभो । अपानस् तस्य तत्रैव स्वभावात् पूरकादयः
मृदन्तरस्थानिष्पन्नघटवद् या स्थितिर् बहिः । व्योम्नि नित्यम् अपानस्य तं विदुः कुम्भकं बुधाः
बाह्योन्मुखत्वं वायोर् या नासिकाग्रावधिर् गतिः । तं बाह्यपूरकं त्व् आद्यं विदुर् योगविदो जनाः
नासाग्राद् अपि निर्गत्य द्वादशान्तावधिर् गतिः । या वायोस् तं विदुर् धीरा अपरं बाह्यपूरकम्
अत्रैवास्तङ्गते प्राणे यावन् नापान उद्गतः । तावत् पूर्णां समावस्थां बहिस्स्थं कुम्भकं विदुः
यत् तदन्तर्मुखत्वं स्याद् अपानस्योदयं विना । तं बाह्यरेचकं विद्याच् चिन्त्यमानं विमुक्तिदम्
द्वादशान्ताद् यद् उत्थाय रूपपीवरता परा । अपानस्य बहिस् तत् तम् अपरं रेचकं विदुः
बाह्यान् आभ्यन्तरांश् चैतान् कुम्भकादीन् अनारतम् । प्राणापानस्वभावान् स्वान् बुद्ध्वा भूयो न जायते
अष्टाव् एते महाबुद्धे रात्रिन्दिवम् अनुस्मृताः । स्वभावाद् एव वायूनां कथिता मुक्तिदा मया
गच्छतस् तिष्ठतो वापि जाग्रतस् स्वपतो ऽपि वा । एते न रोधम् आयान्ति प्रकृत्या हि चलो ऽनिलः
यत् करोति यद् अश्नाति बुद्ध्यैतान् समनुस्मरन् । कुम्भकादीन् नरस् सो ऽन्तस् तत्र कर्ता न किञ्चन
सुव्यग्रम् अस्मिन् व्यापारे बाह्यं परिजहन् मनः । दिनैः कतिपयैर् एव पदम् आप्नोति केवलम्
एतद् अभ्यस्यतः पुंसो बाह्ये विषयवृत्तिषु । न बध्नाति रतिं चेतश् श्वदृतौ ब्राह्मणो यथा
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य ये स्थिताः कृतबुद्धयः । प्राप्तं प्राप्तव्यम् अखिलं तैर् अखिन्नास् त एव हि
तिष्ठता गच्छता नित्यं जाग्रता स्वपता तथा । एषा चेत् प्रेक्ष्यते दृष्टिस् तन् न बन्धनम् आप्यते
प्राणापानानुसरणात् प्राप्ते बोधे निरामये । संशान्तमदमोहेन स्वस्थेनान्तर् इहोष्यते