एतावन्मात्रकं मन्ये रूपं चित्तस्य राघव । यद् भावनं वस्तुनो ऽन्ता रागेण च रसेन च
न काञ्चित् कलनायोग्यां दृशं भावयतस् स्वतः । आकाशकोशस्वच्छस्य कुतश् चित्तोदयो भवेत्
यद् अभावनम् आस्थाया यद् अभावस्य भावनम् । यद् यथावस्तुदर्शित्वं तद् अचित्तत्वम् उच्यते
सर्वम् अन्तः परित्यज्य शीतलाशयवर्ति यत् । वृत्तिस्थम् अपि तच् चित्तम् असद्रूपम् उदाहृतम्
वासनायां रसादानाद् रागो यस्य न विद्यते । तस्य चित्तम् अचित्तत्वं गतं सत्त्वं तद् उच्यते
न वासना घना यस्य पुनर्जननकारिणी । जीवन्मुक्तस् स सत्त्वस्थश् चक्रभ्रमवद् आस्थितः
भृष्टबीजोपमा येषां पुनर्जननवर्जिता । वासना रसनिर्हीना जीवन्मुक्ता हि ते स्मृताः
सत्त्वरूपपरिप्राप्तचित्तास् ते ज्ञानपारगाः । अचित्ता इति कथ्यन्ते देहान्ते व्योमरूपिणः
द्वे बीजे राम चित्तस्य प्राणस्पन्दनवासने । एकस्मिंश् च तयोः क्षीणे क्षिप्रं द्वे अपि नश्यतः
मिथः कारणम् एते हि बीजे जन्मनि चेतसः । जलाङ्गीकरणे राम जलाशयघनाव् इव
बीजाङ्कुरवद् एते हि स्थिते च तिलतैलवत् । अविनाभाविनी नित्यं कालापेक्षक्रमे तथा
सार्धम् उत्पादयेते तु चित्तकं संविदात्मकम् । यथा घ्राणेन्द्रियानन्दम् आमोदपवनाव् उभौ
चित्तस्योत्पादके सार्धं तथैते वा समे तदा । आमोदपुष्पवत् तैलतिलवच् च व्यवस्थिते
वासनावशतः प्राणस्पन्दस् तेन च वासना । जायते चित्तबीजस्य तेन बीजाङ्कुरक्रमः
वासनोत्प्लूयमानत्वात् संवित् प्रक्षोभकर्मणा । प्राणस्पन्दं बोधयति तेन चित्तं प्रजायते
प्राणस् स्पन्दनधर्मित्वात् स्पन्दते स्पृष्टहृद्गुहः । संविदं बोधयंस् तेन चित्तबालः प्रजायते
एवं हि वासनाप्राणस्पन्दौ चित्तस्य कारणम् । तयोर् एकक्षये नाशो द्वयोश् चित्तस्य चानघ
सुखदुःखमहास्कन्धं शरीरकमहाफलम् । कार्यपल्लविताकारं वृत्तिव्रततिवेष्टितम्
तृष्णाकृष्णाहिवलितं रागरोगबकालयम् । अज्ञानमूलं सुदृढं लीनेन्द्रियविहङ्गमम्
वासनाक्षयनामैतं चित्तवृक्षं क्षणेन हि । प्रपातयति वातौघः कालपक्वं फलं यथा
पाण्डुरीकृतसर्वाशं स्थगिताखिलदर्शनम् । विलोलजलदाकारम् अज्ञानावकरोत्थितम्
तृष्णातृणलवप्राप्तं स्तम्भाकृतिशरीरकम् । स्फुरत्तनुतनुक्षुब्धं लुब्धम् उत्प्लवनं प्रति
अन्तस्स्थितमहालोकम् अपश्यत् प्रविलीयते । पवनस्पन्दरोधाच् च राम चित्तरजः क्षणात्
वासनाप्राणपवनस्पन्दयोर् अनयोस् तयोः । संवेद्यं बीजम् इत्य् उक्तं स्फुरतस् तौ यतस् ततः
हृदि संवेद्यगर्धेन प्राणस्पन्दो ऽथ वासना । उदेति तस्मात् संवेद्यं कथितं बीजम् एतयोः
संवेद्यसम्परित्यागात् प्राणस्पन्दनवासने । समूलं नश्यतः क्षिप्रं मूलच्छेदाद् इव द्रुमौ
संविदं विद्धि संवेद्यबीजं वीर तया विना । न सम्भवति संवेद्यं तैलहीनस् तिलो यथा
न बहिर् नान्तरे किञ्चित् संवेद्यं विद्यते पृथक् । संवित् स्फुरन्ती सङ्कल्प्य संवेद्यं स्फुरति स्वतः
स्वप्ने यथात्ममरणं तथा देशान्तरस्थितिः । स्वचमत्कारयोगेन संवेद्यं संविदस् तथा
संवेदनं स्वसङ्कल्पात् संविदो यत् प्रवर्तते । जगज्जालकतां याति तद् इदं रघुनन्दन