यावत् स्वीकृत्यत्यागयोः गणना मनसि न नश्यति, तावत् समता न प्रकाशते—यथा मेघाच्छन्ने गगने चन्द्रिका न दृश्यते। यस्य मनः 'अयं मिथ्या, अयं सत्यम्, एतन्मम' इति विक्षिप्यते, तत्र समता न जायते, यथा शुष्कशाखायां कुसुमं न विकसति। यत्र कामाः योग्यायोग्याश्च लाभहानिसंयुक्ताः क्रीडन्ति, तत्र समत्वं प्रकाशः च कुतः, तत्र च निरुत्साहस्य हासः कथं स्यात्? यदा एष एक एव विशुद्धः ब्रह्मभावः सन्निहितः, तदा कुतः अनुचितस्य उचितस्य वा स्थानम्, विविधस्य च किमर्थता? मनसो वृक्षे आशा-भययोः कपयः इच्छितानिच्छितरूपेण कूर्दन्ति; तादृशे चञ्चले विक्षेपे शमः कथं स्यात्? निरुत्साहता, अभयता, स्थैर्यम्, समत्वम्, ज्ञानम्, निराकाङ्क्षा, अकर्म, सौम्यता, संशयाभावः—एते गुणाः। दृढता, सौहृद्यम्, स्मरणम्, तुष्टिः, प्रमोदः, मृदुवाक्यता—एते सर्वे, स्वीकृत्यत्यागरहिताः, सत्यनिष्ठं मुनिं समीपयन्ति। यदा मनः विषयरसस्य अधः प्रवर्तते, तदा तं बलात् प्रत्याहरेत्; प्रत्याहारेण स निवार्यते, यथा बन्धनजलं तटेन। बहिर्विषयत्यागं कृत्वा, स्थितः, गच्छन्, स्वपन्, श्वसन् वा, सदा सर्वत्र अन्तः प्रवृत्तिं निगृह्णीयात्। वासनाजालं तृष्णामीनैः आविलं, संसारजलं प्रवहति, चिन्तासूत्रैः विस्तार्यते। तस्मात्, तीक्ष्णया बुद्धिसूच्याऽयं पन्थाः, यं कालः वहति, मेघं यथा वातः भिन्द्यात्, तथा छेत्तव्यः। संसारवृक्षस्य मूलं दोषाङ्कुराणां स्थानम्; धैर्येण, दृढनिश्चयेन, तं समूलं छिन्ध्यात्। मनसा एव मनः छित्वा, मनःशेषमपि विस्मृत्य, वर्तमानमपि छित्वा, संसारबंधनात् विमुक्तिं प्राप्नुयात्। यदा मोहोऽयं जगत् विस्मरति, स न पुनरुत्थायते। स्थितः, गच्छन्, श्वसन्, वसन्, उत्थाय वा पतन्, हे राम, अन्तः सर्वमिदम् असत्यम् इति विविच्य, सङ्गं त्यज। समत्वमेव आश्रित्य, यदुपस्थितं तत् कृत्वा, आगतम् अन्विच्य न, अत्रैव स्वातन्त्र्येण वस, हे राघव। यथा आकाशं सर्वेषां चिह्नानां न वहति न च न वहति, तथा कर्तव्यम् अकर्तव्यम् वा कुरु, हे निष्पाप। त्वमेव ज्ञाता, त्वमजः, त्वमेव आत्मा, त्वं महेश्वरः; त्वदन्यद् नास्ति किञ्चन, सर्वमिदं त्वया व्याप्यते। यः, येन, सर्वेषां रूपाणां संकल्पान् त्यक्त्वा, हर्षक्रोधशोकजैः दोषैः न स्पृश्यते। स योगी, रागद्वेषरहितः, मृद्गोलकसुवर्णेषु समदृष्टिः, संसारसङ्कल्पं त्यक्त्वा, मुक्तः इति कथ्यते। यत् यत् करोति, यत् यद् भुङ्क्ते, यत् यद् ददाति, यद् विनाशयति, तस्य मुक्तचित्तस्य सुखदुःखयोः समता एव। यः केवलं कर्तव्यं प्राप्तमिति मन्यते, इच्छानिच्छाफलचिन्तां त्यक्त्वा, स्वधर्मे प्रवर्तते, स सर्वत्र निबध्यते न कदापि। हे बुद्धिमन्, यन्मनः सर्वमिदम् शुद्धचैतन्यमात्रमिति निश्चिनोति, भोक्तृत्वम् उत्सृज्य, शान्तिं प्राप्नोति। स्वभावतः मनः, जडम् सन्, चैतन्यतत्त्वानुसरणे प्रवर्तते, यथा बन्यां मांसगन्धं सिंहस्य पश्चात् मार्जारः अनुसरति। यथा शृगालः सिंहबलात् प्राप्तं मांसं भुङ्क्ते, तथा मनः चैतन्यबलात् ज्ञातेषु विषयेṣu प्रवर्तते। एवं मनः, मिथ्यैव सन्, चैतन्यकृपया जीवति; केवलं चैतन्यं चिन्तयन्, शुद्धचैतन्यं प्राप्नोति, तदतीतमपि। यत् जडं, शून्यं, चैतन्यदीपेन परित्यक्तं, शववद्, तत् मनः कथं पुनरुत्थायेत्? यत् कम्पशक्तिः, वायुमयी, चैतन्यस्पर्शिनी, सा 'चित्तम्' इति शास्त्रविद्भिरुच्यते, मनसः संकल्पात्मकत्वात्। या चैतन्यवृत्तिः विक्षिप्ता, सा संकल्पः इति; आत्मानं शुद्धचैतन्यमिति ज्ञात्वा, मनः पुनरपि भवति। या चैतन्यं विषयाभावं, सा नित्यं ब्रह्म; या चैतन्यं विषययुक्ता, सा संकल्पः इति। यद् ब्रह्म, सन्दिग्धाकारं सन्, मनसा वर्तते; संकल्पः, मिथ्यैव, हृदि सत्यमिव दृश्यते। यदा व्यवहारतः संकल्पः मन इति उच्यते, तदा चैतन्यस्वरूपं विस्मृत्य, जडवत् तिष्ठति। संकल्पनाम्ना विज्ञातः, संकल्पानुगतः, सीमावानिव उदेति, स्वीकृत्यत्यागलक्षणः। एषः चैतन्यं स्वयमेव जडत्वमिव प्राप्तः; यावत् न बोध्यते, तावत् स्वस्वरूपं न जानाति। अतः शास्त्रविचारेण, परमवैराग्येण, इन्द्रियनिग्रहणेन, स्वस्मिन्संकल्पशक्तिं बोधयेत्। यदा सर्वेषां संकल्पशक्तिः ज्ञानशमाभ्यां जाग्रति, तदा ब्रह्मभावं प्राप्नोति; अन्यथा संसारं चरति। संकल्पशक्तिं बोधयेत्, या मोहमदिरया मद्यमाना, विषयक्षेत्रे विपर्यस्य, आत्मबोधे सुप्ता। एषा शक्ति, अज्ञाता, जडा, किञ्चिदपि न पश्यति; चिन्ताक्रीडायाम् अपि दृश्यमाना, तत्त्वतः तु मिथ्यैव। परमदर्शनेन, एषा शक्ति अन्तः स्थित्वा, विषयेषु प्रकाशते, यथा गन्धशक्तिः पुष्पे। एषा शक्ति, केवलकल्पिता न, त्रिषु लोकेषु संकल्पशक्तिरिति कथ्यते; सा किञ्चित् जानाति, तथापि स्वभावतः मूढा एव।