यः पुरुषः स्वेन्द्रियाणि शत्रुवत् पुनः पुनः विजेतुम् यत्नं करोति, तावत् आत्मा आत्मन्येव आत्मनः तुष्टिम् अनुभवति। यदा सर्वव्यापकः देवदेवेशः परमात्मा प्रसन्नः स्वयम् प्रकाशते तदा सर्वं दुःखदर्शनं नश्यति। मोहबीजमुष्टयः विविधदुःखवृष्टयः, मिथ्यादर्शनानि, तस्य ऊर्ध्वाधः स्वरूपस्य साक्षाद् दर्शनात् समाप्तिम् यान्ति। सदा, हे राम, जनकवत् सर्वकर्मविरहितचित्तः, आत्मानं ज्ञानस्य द्वारा पश्यन्, श्रीमान् उत्तमः भव। यः सततं विचारेन्यः, चञ्चलजनान् निरीक्षते, जनकस्य इव, कालात् आत्मा स्वयमेव शान्तिम् उपगच्छति। संसारभीतः जनः न भाग्यं, न कर्म, न धनं, न बान्धवः आश्रयः; केवलं स्वयमेव प्रयत्नेन गच्छति। ये भाग्यनिष्ठाः, कर्मादिविकल्पेषु निमग्नाः, तेषां बुद्धिः मन्दः, तान् न अनुकरणीयं, तद् विनाशाय पतति। विवेकनिष्ठया दृढम्, आत्मानं आत्मना पश्यन्, वैराग्यसमुन्नतया बुद्ध्या संसारसागरं तरितव्यं। एषा, हे राम, यः ज्ञानप्राप्तिः, सुखदायिनी, आकाशफलवत् पतित्वा, अज्ञानवृक्षं नाशयति। जनकस्य इव पुण्यबुद्धेः, तथा विवेकिनः मध्ये, एषा देहधारिणी स्वाभाविकं विकसितवती, प्रभाते कमलस्य इव। शान्तवृत्तिः मनः विचारेण विलीयते, शीतस्य सूर्यप्रभायां रंगरूपस्पर्शविहीनः इव विलीनम्। यदा 'अहम् इदम्' इति भावः अज्ञानरात्रौ नश्यति, तदा सर्वव्यापकः स्वप्रकाशः स्वरूपदीपः स्वयमेव उदेति। यदा 'अहम् इदम्' इति संकोचः विलीयते, तदा अनन्तविश्वव्यापी विस्तारबुद्धिः उदेति। जनकस्य इव अहंकारवृत्तिं परित्यज्य, हे विवेकिन्, विचारेण ताम् स्वे आत्मनि त्यज। यदा अहंकारमेघः निर्मलचैतन्यगगने विलीनः, तदा परमसूर्यः स्वदीप्त्या प्रकटितः। अंधकारः केवलं 'अहम्' भावस्य पोषणम्; तस्य शमात् प्रकाशः उदेति। यदा 'नाहम्, न अन्यः, न अभावः' इति साक्षात्कारः, मनः शान्तिम् उपगच्छति, न च वस्तुयोगे लिप्यते। हे राम, मनस्य 'इदं प्राप्यं, इदं त्याज्यं' इति गमनागमनम्—एव बन्धनम्, अन्यत् न। इदं त्याज्यं इति शोकितः मा भूः, प्राप्ये तुष्टः मा भूः; स्वीकारत्यागयोः मतिम् परित्यज्य, शेषे स्थित्वा, सुखम् प्राप्नुहि। ये 'इदं प्राप्यं, इदं त्याज्यं' इति भावनया विलीनाः, तत्र न स्पृहा न त्यागः, अन्येषाम् इव न। यावत् स्वीकारत्यागविचारः मनसि न लीनः, तावत् समता न प्रकाशते, मेघाच्छन्ने चन्द्रप्रभायाः इव। यः 'इदं मिथ्या, इदं सत्यम्, इदं मम' इति चिन्तया विक्षिप्तमनाः, तत्र समता न जायते, शुष्कशाखायाः इव पुष्पम् न। यत्र कामाः, उचिताः अनुचिताः, लाभहान्याः सह क्रीडन्ति, तत्र समता, स्पष्टता, शोकमुक्ति स्मितं च कथं स्यात्? यदा एकं शुद्धं ब्रह्मसारं दुःखरहितं अस्ति, तदा न अनुचितता, न उचितता, न विविधता अस्ति। मनः वृक्षे आशाभयवानराः, इच्छितानिच्छिते, कूदन्ति; तत्र चञ्चलतायाम् शान्तिः कथं स्यात्? शोकमुक्तिः, निर्भयता, स्थिरता, समता, ज्ञानम्, निराकाङ्क्षता, निष्क्रियता, सौम्यता, संशयाभावः—धैर्य, मैत्री, स्मरणम्, तुष्टिः, हर्षः, मृदुवाक्यं—एते गुणाः, स्वीकारत्यागविहीनाः, सत्यनिष्ठानां विवेकिनां समीपं आगच्छन्ति। यदा मनः विषयेषु अधो धावति, तदा तं बलात् प्रत्याहरेत्; प्रत्याहारात् तद् यथा बन्धनात् जलम् स्थगितम् उपरुध्यते। बाह्यवस्तूनि त्यक्त्वा, स्थितो, गच्छन्, सुप्तः, श्वसन्, सर्वत्र सर्वदा अन्तः सर्ववृत्तिं संयम्येत्। वासनाजालं, काममत्स्यैः आविलम्, संसारजलम्, चिन्तासूत्रैः प्रसारितम्। तीक्श्णया बुद्धिसूच्याः, हे प्रिये, तं मार्गविस्तारम् कालप्रवाहेन व्याप्तम् छिन्द, यथा वातः मेघम् विघ्नति। संसारवृक्षस्य मूलम् दोषांकुरस्थानम्; दृढधैर्येण, निश्चलमनसा, तं समूलम् अपाकरोति। स्वमनसा मनः छिन्द्यात्; मनोऽन्तिमस्मरणम् अपि विस्मृत्य, वर्तमानम् अपि छित्वा, संसारबन्धविच्छेदस्थितिम् प्राप्नुयात्। यदा मोहः जगत् विस्मरति, तदा पुनः न उदेति। स्थितः, गतः, श्वसितः, निवसन्, उत्थितः, पतितः—हे राम—अन्तः सर्वं असत् इति विवेकिन्, आसक्तिम् त्यज। समतायाम् सम्पूर्णनिष्ठः, यद् आगच्छति तद् साधयन्, आगतम् न चिन्तयन्, स्वतन्त्रः जीव, हे राघव। यथा आकाशः सर्वचिह्नानि न धारयति न च न धारयति, तथा इह, हे निष्कलुष, कुरु वा न कुरु वा। त्वमेव ज्ञाता, अजः, आत्मा, महेश्वरः; त्वत्तः अन्यः न अस्ति, सर्वम् त्वया व्याप्यते। यः सर्वविकल्पान् त्यक्त्वा, तस्य हर्षक्रोधशोकजनितदोषाः न स्पृशन्ति। यः योगी रागद्वेषविहीनः, पाषाणमणिकनकं समदर्शी, संसारासक्तिं त्यक्त्वा मुक्तः इति उच्यते।