ये सर्वे विवेकिनः स्वचिन्तनास्वादनेन रममाणाः, स्वधीयमानसंवेदनया युक्ताः, देववत् प्रकाशन्ते। यथा सूर्यः सागरनिनादं अतिक्रामति, एवं ते तेजसा अन्यान् अतिक्रामन्ति। एषा विवेकबुद्धिः, येषां हृदि स्थितास्ति, तेषां मणिरिव कामधेनुः स्यात्; या यत् चिन्त्यते, तत् एव ददाति, यथा कल्पलता स्वफलानि प्रयच्छति। विवेकबलेनैव आर्यः संसारसागरं तरति, अधमस्तु पतति; शिक्षितः पारं गच्छति, अशिक्षितः नौकायाः पतनवत् नश्यति। सम्यक् प्रवृत्ता बुद्धिः जनं पारं नयति, विपरीता तु विपत्तौ; यथा नौका समुद्रे सम्यक् नीयमाना पारं गच्छति, अन्यथा विनश्यति। बहवो दोषाः, इव शराः, विवेकिनं न बाधन्ते, यथा सुसंवृतकवचिनं शराः न स्पृशन्ति। हे प्रिय, विवेकेन एव अस्य जगतः यथार्थदर्शनं भवति; यः सम्यग् पश्यति, तं न दुःखानि न च सुखानि उपसर्पन्ति। अचेतनात्मनः अन्धकारावरणं, अहंकारमेघरूपेण व्याप्तं, परमात्मसूर्यं आच्छादयति; स विवेकवायुणा विदार्यते। यो अनुत्तमं पदं प्रार्थयति, तस्य मनः प्रथमतः सम्यग् पालनीयम्, यथा कृषकः प्रथमं भूमिं सज्जयति, ततः फलस्य आशां करोति। एवं, हे राम, आत्मनात्मनं चिन्तयन्, जनकवत्, त्वं शीघ्रमेव तद्विदां स्थितिं प्राप्स्यसि। ये पाश्चात्यराजवंशेषु जाताः पण्डिताः, ते अपि जनकवत् स्वयमेव प्राप्यं प्राप्नुवन्ति। आत्मा आत्मनैव तृप्तिं यावत् न लभते, तावत् इन्द्रियनाम् रिपून् पुनः पुनः जयेत्। यदा सर्वव्यापी भगवान्, देवेशः, परमात्मा तुष्यति, आत्मस्फूर्त्या प्रकाशते, तदा सर्वदुःखदर्शनानि नश्यन्ति। मोहबीजपाशाः, नानाविपत्तिवृष्टयः, मिथ्यादर्शनानि, यदा तद् परमं चापरं च पश्यति, तदा क्षयं यान्ति। सर्वकर्मनिष्क्रियचित्तेन, जनकवत्, आत्मानं विवेकदृष्ट्या पश्यन्, हे राम, समृद्धिं श्रेयश्च प्राप्नुहि। सदा आत्मविचारे स्थितः, जनकस्य यथा, चपलमनुष्यदर्शनात्, कालान्तरेण आत्मा स्वयमेव शान्तिम् अधिगच्छति। न भाग्यं, न कर्म, न वित्तं, न बन्धवः, संसारभीतानां शरणं, स्वश्रमं विना। ये भाग्ये प्रवृत्ताः, कर्मादिविकल्पेषु मग्नाः, तेषां बुद्धिरमन्दाऽनुपेय्या, सा विनाशाय नयति। विवेकनिष्ठया, आत्मनात्मानं ज्ञात्वा, वैराग्येणोन्नतया बुद्ध्या, संसारसागरं तरणीयम्। एषा, हे राम, ज्ञानलाभः उक्तः, यः सुखदः, दिव्यफलवत् आकाशात् पतति, अज्ञानवृक्षं विनाशयति। जनकस्य यथा महती बुद्धिः आसीत्, तथा पण्डितस्य अपि, अयं देहधारी स्वयमेव विकासं याथार्त्येण करोति, यथा पद्मं प्रातः काले। शान्तवृत्तिः मनः विवेचनया विलयं याति, यथा हिमः सूर्यप्रभया वर्णरूपस्पर्शविहीनः लीयते। यदा 'अहं अयम्' इति भावः अज्ञाननिशायां लीयते, तदा स्वस्वरूपस्य सर्वव्यापि तेजः स्वयमेव उदेति। यदा 'अहं अयम्' इति संकोचः लीयते, तदा अनन्तलोकव्यापिनी विस्तीर्णा चेतना जायते। जनकस्य यथा अहंकारवृत्तयः परित्यक्ताः, तथा त्वं अपि, हे पण्डित, विचारेण ताः स्वयमेव त्यज। यदा अहंकारमेघः विशुद्धचिताकाशे नष्टः, तदा परमसूर्यः स्वप्रकाशः स्फुरति। अन्धकारः केवलं 'अहं' भावस्य संवर्धनम्; यदा सः शम्यति, तदा प्रकाशः जायते। यदा 'नाहं, नापरः, न च नास्ति' इति ज्ञायते, तदा मनः प्रशान्तं भवति, न च प्राप्तव्येषु लिप्यते। हे राम, मनसः प्राप्त्यप्युपेयानां स्पृहा एव बन्धनम्, अन्यन्न किञ्चन। त्यक्त्वा प्राप्त्युपेयानां चिन्ताम्, न च उपेक्षितव्येषु शोच, उभयदृष्टिं परित्यज्य, शेषे स्थित्वा, श्रेयः प्राप्नुहि। ये 'इदं प्राप्यम्, इदं त्याज्यम्' इति वृत्त्या लीयन्ते, ते न किञ्चित् इच्छन्ति, न त्यजन्ति, अन्येभ्यः भिन्नाः। यावत् ग्रहणत्यागविचारः न शम्यति, तावत् समता न प्रकाशते, यथा मेघच्छन्ने नभसि चन्द्रप्रभा न दृश्यते। यस्य मनः 'इदं असत्यम्, इदं सत्यम्, इदं मम' इति विक्षिप्तम्, तस्य समता न जायते, यथा शुष्कशाखायां पुष्पं न भवति। यत्र कामाः, शिष्टाशिष्टाः, लाभहानिभिः सह क्रीडन्ति, तत्र समता, स्पष्टता, निराशास्मितिः कथं स्यात्? यदा एकं शुद्धं ब्रह्मतत्त्वं विद्यमानम्, तदा न शिष्टमशिष्टं, न च वैचित्र्यम्। मनसो वृक्षे, आशाभयस्य वानरौ, इच्छितमनिच्छिते, क्रीडतः; तस्मिन्चपले मनसि, शमः कथं स्यात्? निराशता, अभयता, निश्चलता, समता, ज्ञानम्, निराकाङ्क्षता, निष्क्रियता, सौम्यता, संशयरहितता—एतानि गुणानि, ग्रहणत्यागरहितानि, सत्यनिष्ठानां पण्डितानाम् उपसर्पन्ति। यदा मनः विषयेभ्यः अधः धावति, तदा तं बलात् प्रत्याहरेत्; प्रत्याहारेण सः संयम्यते, यथा जलं बन्धनकूपेन। त्यक्त्वा बाह्यविषयान्, स्थितः, गच्छन्, स्वपन्, श्वसन् वा, सर्वदा सर्वत्र च अन्तर्मनः प्रवृत्तिं संयमयेत्। वासनाजालं, तृष्णामत्स्यैः तमितम्, संसारजलम्, चिन्तासूत्रैः प्रसारितम्, प्रवहति। एवं, विवेकदृष्ट्या प्रकाशमानः, आत्मनात्मानं पश्यन्, जनकवत्, हे राम, त्वं अपि आत्मज्ञानस्य परमं पदं शीघ्रं प्राप्स्यसि।