विद्वान् स्वयमेव स्वकार्यं पूर्णतां नयति, तत्रापि मूढः मुख्यलक्ष्यं प्राप्त्वापि तद्विनष्टं करोति। अतः प्रथमं शास्त्रसज्जनसंगेन बुद्धिं सम्पादयेत्, यथा लता फलं दातुं सिच्यते रक्ष्यते च। यः पुंसां पुण्यकर्मवृक्षः, यस्य मूलं महद्बुद्धिबलम्, सः स्वसमये चन्द्रमण्डलवत् परममधुरं फलं जनयति। यत्प्रयत्नं जनाः बाह्यवस्तु-प्राप्तये कुर्वन्ति, स एव यत्नः पूर्वं बुद्धिसम्पादने विधेयः। जडता या सर्वदुःखसीमा, आपदां निधिः, संसारवृक्षस्य बीजं च, सा त्याज्या। हे प्राज्ञ, स्वर्गात् पातालात् राज्याच्च यद्यत् लभ्यते, सर्वं तद् बुद्धिनिधेः सम्पद्यते। बुद्ध्या हि दुःखसागरं तरन्ति, न कर्मभिः, न तीर्थयात्राभिः, न तपोभिः, हे राघव। यद् दिव्यं ऐश्वर्यं लोके लभ्यते, तत् बुद्धिलताफलस्य मधुरस्वरूपेण जायते। बुद्ध्या सिंहाः, येषां नखाः छिन्नाः, ये च रक्तं शृगालैः पीयते, ते शृगालैः विजिताः, यथा मृगाः सिंहैः। हीनकुलोत्थाः अपि बुद्धिबलात् राजत्वं प्राप्नुवन्ति; अत्र केवलं प्राज्ञाः स्वर्गाय वा मोक्षाय वा पात्राः दृश्यन्ते। ये विवेकपूर्वकं भाषन्ते, स्वचिन्तनास्वादिनः, ते भगवत्-रश्मिवत् समुद्रनिनादमतिक्रम्य प्रकाशन्ते। अयं विवेकः, यः प्राज्ञहृदि स्थितः, चिन्तामणिरिव; यद् चिन्त्यते तत् ददाति, यथा कल्पलता फलं जनयति। विवेकात् साधुः संसारं तरति, नीचः तु पतति; शिक्षितः पारं गच्छति, शिक्षारहितः नौकायामिव नश्यति। यथा नौका सम्यग्दिशा पारं नयति, विपरीतदिशा विनाशाय, तथा बुद्धिः। बहवः दोषाः शरवद् उत्पद्यन्ते, ते विवेकिनं सम्यग्दृशं न बाधन्ते, यथा कवचिनं शराः। हे प्रिये, विवेकेनैवेदं जगत् यथार्थतया दृश्यते; यः सम्यग्दृश्, तं नापदः न संपदः स्पृशन्ति। जडात्मनः तमः, अहंकृतिमेघरूपः, परमात्मसूर्यं छादयति; स विवेकवायुनैव विदार्यते। अनुत्तमपदप्राप्तिकामेन मनः प्रथमं सम्यक् विनीयते, यथा कृषकः क्षेत्रं सज्जीकृत्य पश्चात् फलं इच्छति। एवं हि, हे राम, आत्मना आत्मनि चिन्तयन् जनकवत् त्वं शीघ्रं प्राज्ञैः ज्ञातं पदं प्राप्स्यसि। पश्चिमदेशजाः राजवंशोद्भवाः प्राज्ञाः जनकवत् स्वयमेव प्राप्यं प्राप्नुवन्ति। इन्द्रियशत्रून् पुनः पुनः जयेत्, यावत् आत्मा आत्मनि तृप्तिं लभते। सर्वव्यापिनं देवेश्वरं परात्मानं तुष्टं स्वयमेव प्रकाशितं दृष्ट्वा सर्वदुःखदर्शनं नश्यति। मोहबीजमुष्टयः, विविधापदां वर्षा, मिथ्यादर्शनानि, यदा तद् परं चापरं च दृश्यते, तदा समाप्तानि भवन्ति। सदा, हे राम, जनकवत् सर्वकर्मपरित्यागेन, बुद्ध्या आत्मानं पश्यन्, संपन्नः श्रेष्ठश्च भव। यः नित्यं विचारशीलः, चपलजनान् पश्यन्, जनकवत्, कालान्तरे आत्मैव शान्तिं प्राप्नोति। न दैवम्, न कर्म, न वित्तम्, न बान्धवाः संसारभयभीतानां शरणं, केवलं स्वयमेव यत्नेन। ये दैवपरायणाः, कर्मादिविकल्पेषु मग्नाः, हे प्रिये, तेषां बुद्धिः जडाऽनुकरणीया न, सा विनाशाय। दृढं विवेकमाश्रित्य, आत्मनात्मानं पश्यन्, वैराग्येणोन्नतबुद्ध्या संसारसागरं तरेत्। एष, हे राम, उक्तं ज्ञानप्राप्तिः, या सुखदायिनी, दिव्यफलवत् गगनात् पतति, अज्ञानवृक्षं नाशयति। यथा जनके, यस्य सत्समाजः, तथा प्राज्ञे, अयं देही स्वयमेव विकसितो भवति, प्रातः कमलमिव। शान्तवृत्तिः मनः विचारात् लीयते, यथा हिमः रूपरसभेदरहितः सूर्यकान्त्यां विलीयते। यदा 'अहं अस्मि' इति भावो अज्ञानरात्रौ लीयते, तदा सर्वव्यापि स्वप्रकाशात्मप्रभा स्वयमेव उदेति। यदा 'अहं अस्मि' इति संकोचः लीयते, तदा विश्वव्यापिनी विस्तीर्णा चेतना जायते। जनकवत् अहंकारवृत्तिं परित्यज, हे प्राज्ञ, विचारात् तां स्वात्मनि त्यज। यदा अहंकारमेघः निर्मलचिताकाशे लीनः, तदा स्वप्रकाशः परमसूर्यः नूनं प्रकाशते। अन्धकारः केवलं 'अहं' भावस्य पोषणम्; स उपशम्यति चेत्, प्रकाशः जायते। यदा 'नाहं, नान्यः, नाभावः' इति निश्चयः, तदा मनः शान्तिं प्राप्नोति, न च प्राप्तव्येषु लीयते। हे राम, ज्ञातव्यं यत् प्राप्त्यप्राप्त्यनुसरणं मनसः—एव बन्धनं, नान्यत्। त्याज्ये दुःखं मा कुर्याः, प्राप्तव्ये रागं मा कुर्याः; त्यागग्रहयोः समं त्यक्त्वा, शेषे स्थित्वा, सुखं प्राप्नुहि। ये 'इदं प्राप्तव्यं, इदं त्याज्यं' इति वृत्त्या युक्ताः, ते लीयन्ते; न किञ्चित् इच्छन्ति, न किञ्चित् त्यजन्ति, अन्येभ्यः भिन्नाः।