जनकस्य महात्मनः सर्वेषु वस्तुषु सर्वविधाभिप्रायाः यथा सुप्तस्य राज्ञः गाढनिद्रायाम् अवस्थितस्य सर्वथा निवृत्ताः सन्ति, तथा तस्य सर्वेऽपि विचाराः प्रशान्ताः आसन्। स न भविष्यं चिन्तयति, नातीतं चिन्तयति; केवलं वर्तमानक्षणे हास्येनैव तिष्ठति। हे पद्मनेत्र राम, यद् यदवाप्तव्यं तद् सर्वमस्य केवलं स्वविवेकबलात् प्राप्तं, नान्येन काचन कामनया। यावत् परिशीलनस्य परं सीमांतं न प्राप्यते, तावदेव स्वमनसा विचारः क्रियते। सा अवस्थाऽपि न गुरोः प्रसादात्, न शास्त्रार्थात्, न पुण्येन; सा तु साधुसङ्गेन, विशुद्धचिन्तनस्य मनसः विचारेणैव जायते। राम, सा अवस्था केवलं स्वाभाविकया, स्नेहपूर्णया, सरलया बुद्ध्या लभ्यते, नान्येन नाम्ना कर्मणा वा। यस्य ज्ञानदीपः तीव्रं प्रज्वलति, स भूतभविष्ययोः परीक्षां कृत्वा, तं तमः कदापि नानुसरति। दुःखतरङ्गपूर्णा दुःसहाः विपत्तयः अपि, हे प्राज्ञ, ज्ञाननौकया जलानिव तर्यन्ते। ये मूढाः विज्ञानवर्जिताः, तेषां लघुश्चापि क्लेशः शुष्कनलिकायाम् वातपातवत् कम्पयति। परोपकाररहितोऽपि, शास्त्रसङ्गवर्जितोऽपि, बन्धुमित्रविहीनोऽपि, प्राज्ञः संसारसागरं नौकयिव तर्तुं शक्नोति, हे राम। सहाय्यरहितोऽपि प्राज्ञः स्वकार्यसिद्धिं प्राप्नोति; अपरः तु मूढः प्रधानलक्ष्यं प्राप्यापि तदपि नष्टं करोति। यथा लता फलार्थं जलसिचनरक्षणाभ्यां प्रथमं पाल्यते, तथा शास्त्रसाधुसङ्गेन प्रथमं विज्ञानं संवर्धयेत्। यत्र ज्ञानबलं महमूलं, तत्र पुण्यकर्मवृक्षः कालान्तरात् पूर्णचन्द्रवत् मधुरं फलम् उपनयति। यद्वद् जनाः बहिर्वस्तुप्राप्तौ यत्नं कुर्वन्ति, तद्वद् प्रथमं ज्ञानोपार्जने प्रयत्नः कार्यः। मन्दबुद्धित्वं, यत् सर्वदुःखसीमा, विपत्तिनिधिः, संसारवृक्षबीजं च, तत् परित्याज्यं। हे प्राज्ञ, स्वर्गात्, पातालात्, राज्यात् च यदपि प्राप्यते, तत् सर्वं विज्ञाननिधेः एव लभ्यते। संसारसागरं ज्ञानैव तर्तुं शक्यते, न कर्मभिः, न तीर्थयात्राभिः, न तपसा, हे राघव। यद् यद् दिव्यमैश्वर्यं पृथिव्यां जनाः प्राप्नुवन्ति, तत् विज्ञानलताफलस्यैव मधुरत्वेन जायते। ज्ञानबलात्, सिंहाः अपि, येषां नखाः छिन्नाः, रक्तं शृगालैः पीतं, तान् शृगालाः जयन्ति, यथा मृगाः सिंहैः। नीचजन्मनः अपि पुरुषाः विज्ञानशक्त्या राजत्वं प्राप्तवन्तः; अत्र केवलं प्राज्ञाः स्वर्गमोक्षयोः योग्याः दृश्यन्ते। ये विवेकयुक्ताः स्वचिन्तनानन्दिनः, ते भाग्यवन्त इव तेजसा प्रभान्ति, यथा सूर्यः सागरगर्जितं जयति। एषः विवेकः, येषां हृदि स्थितः, कल्पवृक्षरत्नवत्, यद् यत् चिन्त्यते तत् तत् ददाति। विवेकात् साधुः संसारं तरति, हीनः तु निपात्यते; शिक्षितः पारं प्राप्नोति, अशिक्षितः नौकायामिव नश्यति। सम्यग्विनियुक्ता बुद्धिः पारं नयति, विपरीता तु व्यसनं यथा नौका सागरं तरति वा नश्यति च। बहुधा सम्प्राप्ताः दोषाः बाणवत् विवेकिनं प्रमादरहितं न बाधन्ते, यथा सुसंवृतकवचिनं बाणाः न हिंसन्ति। हे प्रिय, विवेकात् एव जगत् सम्यक् दृश्यते; सम्यग्दृष्टस्य नापदः न संपदः च उपसर्पन्ति। जडात्मनः तमः, अहंकारमेघरूपं, परमात्मसूर्यं आवृत्य तिष्ठति; स विवेकवायुणा विदार्यते। अनुत्तमपदप्राप्तिकामस्य, प्रथमं मनः प्रजारयेत्, यथा कृषकः प्रथमं भूमिं शुद्धीकृत्य फलं इच्छति। एवं, हे राम, आत्मना आत्मनं यथा जनकः, चिन्तयित्वा त्वं अपि शीघ्रं तां स्थितिं प्राज्ञैः ज्ञातां प्राप्स्यसि। ये पश्चिमदेशे राजवंशे जाताः प्राज्ञाः, ते अपि यथा जनकः, स्वयमेव प्राप्यं प्राप्नुवन्ति। इन्द्रियशत्रून् पुनः पुनः जयित्वा, यावत् आत्मा स्वयमेव आत्मनि तृप्तिं न विन्दति, तावत् प्रयत्नः कार्यः। यदा सर्वव्यापी ईश्वरः, देवाधिपः, परमात्मा तुष्टः स्वयमेव प्रकाशते, तदा सर्वदुःखदर्शनं नश्यति। मोहबीजानां मुष्टयः, विपत्तिवृष्टयः, मिथ्यादर्शनानि च, तद् उच्चैः-नीचं रूपं दृष्ट्वा नश्यन्ति। सदा, हे राम, यथा जनकः, सर्वकर्मविनिर्मुक्तचित्तः, आत्मानं विज्ञानदृष्ट्या पश्यन्, श्रीमान् उत्तमश्च भव। यो नित्यं परिशीलनपरः, चपलजनान् निरीक्षते, तस्य जनकवत् कालेन आत्मा स्वयमेव शान्तिं प्राप्नोति। न दैवं, न कर्म, न वित्तं, न बान्धवाः, संसारभीतानां शरणं, केवलं स्वप्रयत्नात् विना। ये दैवपरायणाः, कर्माद्यन्योन्यविकल्पेषु मग्नाः, तेषां बुद्धिः मन्दा, अनुवर्तनीया न, सा नाशाय एव। दृढविवेकाश्रयः, आत्मना आत्मानं पश्यन्, वैराग्येणोन्नतबुद्ध्या संसारसागरं तर्यात्। एष, हे राम, विज्ञानप्राप्तिः, या सुखदायिनी, आकाशात् फलवत् पतित्वा अज्ञानवृक्षं नाशयति। यथा जनके, महाविवेकयुक्ते, तथा प्राज्ञेऽपि, अयं देही स्वयमेव प्रभातकमलवत् विकासं प्राप्नोति।