तस्मात् कालात् आरभ्य स राजा न दृष्टं वस्तुं त्यजति न तु तत्र अत्यधिकं लिप्यते, केवलं वर्तमानकाले स्थित्वा संशयमुक्तः अभवत्। सततविवेकस्य अनुग्रहात् एवं स्थितचित्तः स राजा पुनः किंचित् मलम् न प्राप्नोत्, यथा राजकीयम् आकाशम् निर्मलम् एव तिष्ठति। स्वविवेकाधारितेन अन्वेषणेन तस्य राज्ञः मनः अनन्तं शुद्धं पूर्णज्ञानम् प्राप्नोत्। तस्य चेतना मिथ्याभावनारोगमुक्ता हृदयाकाशे सूर्यवत् उदितवती। स सर्ववस्तूनि मनसि प्रसारितानि रत्नवत् अवलोकयन्, तानि स्वात्मस्वरूपं जानन्, अनन्तात्मा सर्वजीवसारज्ञः अभवत्। स कदापि न हर्षितः न दुःखितः, स्वाभाविकं लोकव्यवहारं कृत्वा समचित्तः एव अभवत्। तस्मात् क्षणात् आरभ्य, हे सम्मानदायक, जनकः जीवन्मुक्तः अभवत्, परिपक्वविवेकसम्पन्नः, जनानां आन्तर्यं बाह्यं च जानन्। स विदेहान् शासन्, जनानां जीवितं धारयन्, जनकः न हर्षेण न दुःखेन प्रभावितः, न च कदापि विकलः अभवत्। स न स्थापितः न उदितः, सर्वगुणदोषेभ्यः मुक्तः; स्वराज्ये लाभहान्यः उत्पन्ने स न विषण्णः न हर्षितः। स कर्मणि अपि किञ्चित् न करोति, सर्वत्र जीवन्मुक्तरूपेण स्थितः एव। यथा राजा गाढनिद्रायाम् तिष्ठति, तथा सर्ववस्तु-सम्बन्धिनः भावाः जनके सम्यक् अस्तमिताः। स न भविष्यं चिन्तयति, न अतीतं मन्यते; केवलं वर्तमानकाले हासन् तिष्ठति। हे पद्मनयन, यत् किञ्चित् प्राप्यं तत् तेन केवलं स्वविवेकात् प्राप्तम्, हे राम, न अन्यकामनया। यावत् अन्तिमसीम्नि अन्वेषणस्य, तावत् एव स्वमनसा चिन्तनीयम्। सा अवस्था न गुरोः, न शास्त्रार्थात्, न पुण्यात् प्राप्ता; सा साधुसंयोगात्, शुद्धविवेकिनः मनः अन्वेषणात् उद्भवति। राम, सा अवस्था केवलं स्वसाक्षात्, सरलविवेकात्, स्नेहपूर्णात्, सहजज्ञानात् प्राप्ता; न अन्यनाम्ना न अन्यकर्मणा। यस्य ज्ञानज्वालाः तीव्रं ज्वलन्ति, स अतीतानागतं परीक्ष्य, तं कदापि तमः न अनुसरति। ताः दुःखतरङ्गयुक्ताः क्लेशाः, दुस्तराः, विवेकेन, हे बुद्धिमन्, नौका इव जलम् अतिक्रान्ताः। मूढाः ये ज्ञानविहीनाः, तान् लघुं दुःखं अपि बाधते, यथा शून्यकाष्ठम् लघुवायुना कम्पितम्। विवेकिनः, सहायमपि विना, शास्त्रं वा मित्रं वा नापेक्ष्य, संसारसागरं राम, नौका इव अतिक्रामति। सहायमपि विना, विवेकी स्वकार्यं सम्पूर्णं प्राप्नोति; मूढः तु मुख्यलक्ष्यं प्राप्त्वा अपि तं नष्टं करोति। प्रथमं शास्त्रसाधुसंयोगेन ज्ञानं सम्पादनीयम्, यथा लतायाः फलार्थं सिंचनं रक्षणं च क्रियते। सत्कर्मवृक्षः यस्य महान् मूलं ज्ञानबलम्, स कालक्रमेण अतीव मधुरं फलम् ददाति, पूर्णचन्द्रमण्डलवत्। यत् प्रयत्नं जनाः बाह्यवस्तु-प्राप्तौ यत्नन्ते, तत् ज्ञानवर्धने प्रथमं योजनीयम्। बोधजडता, या सर्वदुःखसीमा, क्लेशकोशः, संसारवृक्षबीजम्, त्याज्या। हे विवेकिन्, यत् स्वर्गात्, पातालात्, राज्यात् च प्राप्तम्, सर्वं ज्ञानकोशात् एव लभ्यते। एषः भयङ्करः संसारसागरः ज्ञानात् अतिक्रान्तः, न कर्मभिः, न तीर्थयात्रया, न तपसा, हे राघव। यत् दिव्यं ऐश्वर्यं जनाः भूमौ प्राप्नुवन्ति, तत् ज्ञानलतायाः पुष्पितं मधुरं फलम् इव उत्पद्यते। ज्ञानात्, सिंहाः येषां नखाः छिन्नाः, येषां रक्तं शृगालैः पीतम्, तान् शृगालाः जयन्ति, यथा मृगाः सिंहैः। नीचजन्मनः अपि ज्ञानबलात् राज्यं प्राप्तवन्तः; अत्र केवलं विवेकिनः स्वर्गे वा मोक्षे वा योग्याः दृश्यन्ते। ये विवेकिनः स्वचिन्तनासु रमन्ते, तेषां वाणी दिव्यं प्रकाशते, यथा सूर्यः समुद्रध्वनिं अतिक्रामति। विवेकः येषां हृदये स्थितः, स कल्परत्नवत्, यत् चिन्तितं तत् ददाति, यथा कल्पलता स्वफलम् ददाति। विवेकिनः संसारम् तारितः, हीनः पतितः; शिक्षितः पारम् गच्छति, अशिक्षितः नष्टः, यथा नौका। सम्यक् निर्देशितबुद्धिः जनं पारम् नयति; विपरीतदृष्टिः दुःखम्, यथा नौका समुद्रे तारित्वा नाशयति। बहवः दोषाः बाणवत् उत्पन्नाः, विवेकिनं, विमूढं न बाधन्ति, यथा सुसज्जितः बाणैः न हिंस्यते। हे प्रिय, विवेकात् एषः विश्वः यथार्थतः दृश्यते; यः सम्यक् पश्यति, तं न दुःखं न सुखं उपगच्छति। जडात्मनः तिमिरावरणम्, अहंकारमेघरूपम्, परमसूर्यं आवृत्य तिष्ठति; स विवेकवायुनाः भिद्यते। अनुपमावस्थाप्राप्तये मनः प्रथमं सम्यक् पोषितव्यं, यथा कृषकः भूमिं पूर्वं सज्जीकृत्य फलं इच्छति। एवं, हे राम, आत्मना आत्मनं अन्वेष्य, यथा जनकः अकरोत्, त्वं शीघ्रं तां स्थितिं प्राप्स्यसि या विवेकिनः ज्ञाता। पश्चिमदेशे राजवंशजाः विवेकिनः, यथा जनकः, स्वयम् प्राप्यं प्राप्नुवन्ति।