संसारस्य दृश्यं यदिदं सत्यम् अथवा असत्यम्, तदुत्पत्तिः तद्विलयः वा—एतेषु, हे आर्य, गुणदोषयोः प्रवृत्तिः न कर्तव्या। यत् यद् दृश्यते तत्र तव किंचित् सम्बन्धः नास्ति; यस्य रूपम् अपि वस्तुतः न विद्यते, तत्र कथं सम्बन्धः सम्भवेत्? त्वम् असत्यः न, एषः अपि न सत्यम्; सत्यानां च असत्यानां च सम्बन्धविचारः, आश्चर्यरूपः शब्दसमूहः एव। यदि एषः असत्यः, त्वम् सत्यम्, तर्हि, हे सुन्दरी, सत्यानां च असत्यानां च, जीवनस्य मृतस्य च, कथं सम्बन्धः स्यात्? यदि त्वम् अपि दृश्यवस्तु च, उभौ सत्यान्तरूपौ, सदा स्थितौ, तर्हि हर्षशोकादि गमनागमनं कथं सम्पद्येत? अतः, मोहं मा कुरु, प्रमादे मा प्रवर्तस्व; चित्तं समं कुरु, हे आर्य, संसारस्थितिं त्यज। तिन्दुकफलवत्, मोहदोषः तव अन्तः व्यर्थं न ज्वलतु, हे विमूढ, जडतां मा गच्छ। अत्र किञ्चित् परमं वस्तु नास्ति, यद् प्राप्य परमसिद्धिः लभ्यते; तस्मात्, तत्र आश्रित्य, चपलतां परित्यज्य, धैर्यं समाश्रय, हे छलयुक्तचित्त। एवं स्वराज्ये एवम् विचिन्त्य, जनकः सर्वकर्माणि अकुर्वन्, स्थितप्रज्ञः सन्, कदापि न मोहितः। तस्य मनः कदापि सुखे न उत्क्षिप्तम्, सदा समं निर्मलं चासीत्। तस्मात् कालात्, यत् दृश्यते, तद् न परित्यज्य, न च अतिशयेन गृह्णन्, सन्देहरहितः वर्तमान एव स्थितवान्। नित्यविवेकद्वारा, तादृशेन चित्तेन, तस्य पुनः कदापि कलुषता न जाताऽभवत्, यथा राजवलये गगनस्य निर्मलत्वम्। स्वविवेकाधारितया, तस्य राज्ञः मनः पूर्णज्ञानं प्राप्तम्, अनन्तं शुद्धं च। मिथ्याविकल्परोगरहितं तस्य चैतन्यं, हृदयाकाशे सूर्यवत् उदितम्। सः सर्ववस्तूनि चित्ते व्याप्यानि, मणिवत्, आत्मन्येव अनन्तात्मनि, सर्वभावसारज्ञे, पश्यन् स्थितवान्। न सः प्रमोदितः, न च शोकितः, सदा समचित्तः, स्वाभाविकव्यवहारेण। तस्मात् कालात्, हे सम्मानदायक, जनकः जीवन्मुक्तः अभवत्, परिपक्वबुद्धिः, अन्तर्बाह्यस्वरूपज्ञः। सः विदेहान् पालयन्, प्रजाः जीवयन्, न हर्षेण न शोकं प्राप, न च कदापि विक्षिप्तः। न सः अस्तं गच्छति, न उदयति, सर्वपुण्यपापातीतः; राज्ये लाभहानिभ्यः न शोचति, न हर्षं प्राप्नोति। कर्मणि अपि, सः किञ्चित् न करोति, सदा जीवन्मुक्तरूपेण स्थितः। यथा सुप्तराज्ञः सर्ववस्तुनिष्पन्दः, तथैव जनके सर्वविकल्पाः शनैः निवृत्ताः। न सः भविष्यं चिन्तयति, न अतीतं, केवलं वर्तमानक्षणे हास्येन तिष्ठति। हे पद्मलोचने, यत् किञ्चिद् प्राप्यं तत् केवलं स्वविवेकतः एव प्राप्तम्, हे राम, न अन्यकामनया। यावत् अन्तिमविचारसीमा न प्राप्यते, तावत् एव स्वमनेन चिन्तनं कर्तव्यम्। तत् पदं न गुरोः, न शास्त्रार्थात्, न पुण्यतः सिध्यति; सत्संगात्, निर्मलमनोविचारात् एव सिध्यति। राम, तत् अवस्था केवलं स्वसमीचीनया, स्वाभाविकया, स्नेहपूर्णया बुद्ध्या प्राप्यते, न अन्येन नाम्ना वा कर्मणा। यस्य ज्ञानदीपः तीक्ष्णः, सः भूतभविष्ययोः विचिन्त्य, तं तमः कदापि न अनुसरति। दुःखतरङ्गयुक्ताः क्लेशाः, दुःसङ्क्रम्याः, प्राज्ञेन बोधेन तर्यन्ते, यथा नौका जलम्। मूढः ज्ञानरहितः, लघुर्दुःखेन अपि पीड्यते, यथा शुष्कनलिकां लघुपवनः कम्पयति। प्राज्ञः, सहायवर्जितः अपि, शास्त्रवर्जितः अपि, बन्धुवर्जितः अपि, संसारसागरं नौकावत् तरति, हे राम। प्राज्ञः सहायं विना अपि स्वकार्यं समाप्नोति; मूढः तु मुख्यलाभं प्राप्य अपि तं नष्टुम् अर्हति। प्रथमं तु ज्ञानं साधितव्यम्, शास्त्रसत्संगेन, यथा लता रक्ष्यते, सिंचनाय फलेच्छया। सत्कर्मवृक्षः, यस्य मूलं ज्ञानबलम्, सः समये अतीव मधुरफलम् ददाति, पूर्णचन्द्रवत्। ये यत्नं बहिर्वस्तुसम्पादने कुर्वन्ति, तमेव यत्नं ज्ञानोपार्जने प्रथमं योजयन्ति। मन्दबुद्धित्वं परित्याज्यं, यत् सर्वदुःखपर्यन्तं, क्लेशनिधिः, संसारवृक्षबीजम्। हे प्राज्ञ, स्वर्गे, पाताले, राज्ये च यत् किञ्चिद् लभ्यते, तत् सर्वं ज्ञाननिधेः एव। एतत् भीष्णं संसारसागरं ज्ञानात् एव तर्यते, न कर्मभिः, न तीर्थयात्रया, न तपसा, हे राघव। यत् किञ्चिद् दिव्यसमृद्धि: लोके प्राप्यते, तदपि ज्ञानलताफलस्वादुरूपेण जायते। ज्ञानात्, सिंहाः, येषां नखाः छिन्नाः, येषां रक्तं शृगालैः पिब्यते, ते शृगालैः विजिताः, यथा मृगाः सिंहैः। अत्र, नीचजन्मनः अपि, ज्ञानशक्त्या राज्यं प्राप्नुवन्ति; अत्र केवलं प्राज्ञाः स्वर्गे वा मुक्तौ वा योग्याः दृश्यन्ते। एवं, हे राम, जनकस्य जीवनं ज्ञानप्रकाशेन, विवेकबलात्, संसारदुःखातीतं, समचित्तं, आत्मन्येव स्थितम् अभवत्।