एवं चिन्तयन् जनकः स्वकर्मणि प्रवृत्तः, अनासक्तचित्तः, प्रतिदिनं सूर्य इव उदितः। सः स्वमनेन सुखदुःखेषु स्पृहां परित्यज्य, यथासम्भवम् अकामः प्रवृत्तिम् अकरोत्, जाग्रदिव सुप्तः। तस्य दिवसस्य कृत्यम् आदरपूर्वकपूजया आरभ्य, सः रात्रौ एकाकी ध्यानक्रीडायाम् लीनः अभवत्। निशान्ते च सः मनः शमयित्वा, विषयगमनानि निरोध्य, एकाग्रं कृत्वा, स्वचेतनां जागरयामास। सः स्वमने उपदिशन्—"हे मनः, तव विक्षिप्तविस्तारः आत्मनः सुखाय न भवति; शमं गच्छ, शमात् एव सत्यम् सुखम् आप्नोषि। यथा त्वं लघुतया विचारतरङ्गान् वहसि, तथा तव संसृतिविस्तारः अपि वर्धते। एकस्मात् स्रोतसः शतशाखी वृक्षः यथा भवति, तथा कामनया त्वं अनन्तविस्तारं प्राप्स्यसि। एषा संसृतिर्विकल्पजालक्रीडया उत्पद्यते; तस्मात् विकल्पत्यागेन शमं प्रविश।" "सौम्ये, इमां क्षणभङ्गुरां संसृतिसृष्टिं विचिन्तय; यदि तत्र सारः लभ्यते, तदा तत्र एव स्थित्वा भव। अस्यासक्तिं च विषयानभिलाषं च परित्यज्य, आत्मन्येव स्थित्वा, शुद्धिकाम्यया तिष्ठ। इदं दृश्यं सत्यम् वा असत्यम् वा, उदितं वा अस्तमितं वा, गुणदोषैः न प्रमाद्य; त्वं दृश्यवस्तुषु किंचित् सम्बन्धं नाप्नोषि, तेषां स्वरूपस्यापि सत्त्वाभावात्।" "त्वं नासत्यः, इदं न सत्यम्; सत्यानां चासत्यसंबन्धः अद्भुतशब्दमालैव। यदि इदं असत्यम्, त्वं सत्यम्, तर्हि सत्यानाम् असत्येन कः सम्बन्धः, यथा जीवतो मृतस्य। यदि त्वं च दृश्यं च उभयं सत्यम्, सदा स्थितं, तर्हि हर्षशोकाद्युत्पत्तिः कथं स्यात्? अतः न प्रमाद्य, न प्रमोदः; स्थिरचित्तः भव, संसृतिं त्यज।" "टिन्दुकफलवत्, मोहदोषः व्यर्थं त्वयि न प्रजायेत, न च जडतां गच्छ। नात्र किमपि उत्तमं यत् प्राप्य परमसिद्धिः स्यात्; तस्मात् चपलतां त्यक्त्वा, धैर्यं सम्पाद्य।" एवं स्वराज्ये चिन्तयन् राजा जनकः सर्वकर्माणि अकामः अकम्पबुद्ध्या अकरोत्, न कदापि मोहितः। तस्य मनः कदापि न प्रमोदितम्, सदा समं निर्मलं च। तस्मात् कालात् न दृश्यं त्यक्त्वा, न च अतिशयेन गृहीत्वा, केवलं वर्तमानस्थितः, संशयरहितः अभवत्। नित्यविवेकयुक्तः सः, मनसा मलम् न पुनः प्राप, यथा नृपगगनं निर्मलं तिष्ठति। आत्मविवेकनिष्ठया तस्य मनः अपारं शुद्धज्ञानं प्राप्तवान्। तस्य चित्तं कल्पनारोगरहितं, हृदयाकाशे सूर्य इव उदितम्। सः सर्वं जगत् मनसि व्याप्य, स्वात्मरूपेण, सर्वभूतसारज्ञः अनुभवन्। न प्रमोदितः, न दुःखितः, सदा समचित्तः, स्वाभाविकव्यवहारेण स्थितः। तस्मात् कालात्, हे सन्मानदायक, जनकः जीवन्मुक्तः अभवत्, परिपक्वबुद्धिः, अन्तर्यथार्थज्ञः च। सः विदेहान् पालयन्, प्रजाः जीवनं ददन्, न हर्षेण न शोकदुःखेन स्पृष्टः, न कदापि विकम्पितः। सः नास्तं न उदयति, सर्वगुणदोषातीतः; राज्ये लाभहान्योरपि न शोकितः, न प्रमुदितः। क्रियाम् अपि कुर्वन्, किञ्चित् न करोति; सदा जीवन्मुक्तरूपेण स्थितः। यथा सुप्तनृपस्य सर्वविषयविकल्पाः निवृत्ताः, तथैव जनकस्य। न सः भविष्यं चिन्तयति, न अतीतम् अनुस्मरति; केवलं वर्तमानक्षणे हासमानः तिष्ठति। हे कमललोचन, यत् प्राप्यं तत् केवलं स्वविवेकात् प्राप्तम्, नान्यकामनया। यावत् अन्तविचारपर्यन्तम् एव मनसा चिन्त्यते; तत् परमं न गुरोः, न शास्त्रार्थात्, न पुण्येन, केवलं सत्सङ्गेन, निर्मलविचारेण लभ्यते।" "राम, तदवस्था केवलं स्वयमेव निष्कपटनिसर्गज्ञानात् प्राप्यते, नान्येन नाम्ना कर्मणा वा। यस्य ज्ञानदीपः तीक्ष्णः, सः भूतभविष्ययोः परीक्षणेन तमः न प्राप्नोति। दुःखतरङ्गपूर्णाः क्लेशाः अपि, बुद्ध्या तरन्ति, यथा नौका जलम्। अविवेकिनः तु लघुः दुःखः अपि पीडयति, यथा शुष्कनलिकां लघुर्वातः। सच्चिन्तकः स्वयमेव, शास्त्रबन्धुभिरपि विना, संसारसागरं तरति, हे राम, नौका इव।