किंत्र इह प्राप्यं यन्निमित्तं प्रयत्नं कुर्याम्? किं वस्तु संकल्पस्य आश्रयः, यदा किञ्चिदपि नास्ति यत् नाशरहितं स्यात्? क्रियया किं प्राप्यते, अकर्मणा वा किं लभ्यते? न हि किञ्चिदत्र दृश्यते यन्नाशरहितं भवेत्। क्रियावान् वा अकर्मवान् वा, इदं शरीरं असत्यात् उत्पन्नम्; मम तु, सत्यम्, स्थिरं, शुद्धचैतन्ये स्थितस्य, किं हानिः स्यात्? नाहम् अप्राप्तस्य कामये, न च प्राप्तं त्यजामि; आत्मन्येव विश्रान्तः अस्मि—यद्यदस्ति मम, तत्तदेव भवतु। मम तु, कृतस्य अकृतस्य वा न कोऽपि लाभः; यत् किञ्चिदत्र प्राप्यं, सत्यम् असत्यम् वा, सतः क्रियया अकर्मणा वा सम्पद्यते। कुर्वन् वा अकुर्वन् वा, कृतं वा अकर्तव्यं, नास्ति किञ्चिदत्र प्राप्तं यत् मम वस्तुतः स्पृहणीयं स्यात्। अतः, स्वाभाविकं कर्म यथाकालं यत् शरीरस्य जायते, तत् तु शरीरं करोतु; यदि तु अङ्गानि स्थिराणि स्युः, किं नाम तेन साध्यते? यदा चित्तं स्थिरं भवति, निराशी, समं, अनासक्तं, तदा शरीरस्य अङ्गानां च क्रिया अकर्म च तुल्यफलम्। यदा मनः कर्तृत्वभोगित्वं कर्मणां फलेषु, शोभनासु अशोभनासु, त्यजति, तदा लोकेषु कृतमपि अकृतवत् भवति। या दृढा निश्चयता पुरुषस्य कर्मसु जायते, सः तेनैव तदात्मा भवति; अहं तु दुःखरहितं पदं प्राप्तवान्, दृढतां च अदृढतां च सर्वथा परित्यजामि। एवं चिन्तयन् जनकः तदा स्वकर्म कर्तुं उदतिष्ठत्, अनासक्तः, यथा सविता प्रतिदिनं उदयति। सः स्वमनेन सुखदुःखयोः स्पृहां त्यक्त्वा, यथोचितं प्रवृत्तः, जाग्रन् इव सुषुप्तावपि अवस्थितः। दिवसस्य कृत्यानि, पूजया पूर्वकाणि, सम्पाद्य, रात्रौ एकाकी, ध्यानक्रीडायाम् एव लीनः, तिष्ठति। मनः शमितविषयस्पन्दं समाहितं कृत्वा, रात्र्याः अन्ते, सः एवमवबोधं प्रबोधयामास—"हे मनः, तव विक्षिप्तता आत्मनः सुखं न ददाति; तिष्ठ शान्तम्, शमात् एव तु प्रिये, सुखं प्राप्स्यसि। यथा त्वं तरङ्गान् लघुं स्वीकुरुषे, तथा संसारतरङ्गः अपि तव विस्तारं वर्धयति। एकस्मात् प्रवाहात् शतशाखो वृक्षः यथा भवति, तथा हि कामवृत्त्या त्वं, हे चपले, अनन्तविस्तारं प्राप्नोषि।" "संसारकल्पनाः चिन्ताजालक्रीडया एव सञ्जायन्ते; अतः, विचित्रचिन्तां त्यक्त्वा, शमं प्रविश। हे सुन्दरि, एतद् क्षणभङ्गुरं संसारसृष्टिं परिमृश; यदि तत्र सारं पश्यसि, तस्मिन्नेव आश्रयं कुरु। अस्मिन् आसक्तिं, विषयदर्शनकाङ्क्षां च परित्यज्य, यदस्ति मम तद्गृहीत्वा, शुद्धिस्पृहया तिष्ठ।" "इदं दृश्यं सत्यम् असत्यम् वा, उत्पद्यते वा नश्यति वा, हे आर्य, गुणदोषैः न चलितव्यं। विषयेषु तव किंचित् सम्बन्धो नास्ति; यस्य रूपमेव नास्ति, तेन सह कैषा सम्बन्धता? त्वं नासत्यः, इदं न सत्यम्; सत्यानाम् असत्यानां च सम्बन्धकल्पना विचित्रा अनपूर्वशब्दमाला। यदि इदं असत्यम्, त्वं सत्यम्, तर्हि, हे सुन्दरि, कथं सत्यानां असत्यानां च सम्बन्धः, यथा जीवतो मृतस्य च?" "यदि त्वं च दृश्यं च, उभयं सत्यम्, उभयं नित्यं, तर्हि सुखदुःखादि गमनं कथं स्यात्? अतः, न मोह्यस्व, न प्रमदस्व; स्थिरचित्तः भव, हे आर्य, संसारावस्थां परित्यज। तिन्दुकफलवत्, मोहपङ्कः व्यर्थं न ज्वलतु, हे मूढ, न मन्दतां पत। नास्ति किञ्चिदत्र परमं यत् प्राप्य परमं सम्पूर्णत्वं प्राप्तुम्; तस्मात्, तस्मिन्नाश्रित्य, चञ्चलतां बलात् परित्यज्य, धैर्यं समासाद्य तिष्ठ, हे मायाविन्।" एवं स्वराज्ये विचारयन् राजा जनकः सर्वाणि कृत्यानि अकरोत्, स्थिरबुद्धिः सन्, कदापि न मोहितः। तस्य मनः न कदापि सुखावस्थायां विक्षिप्तम्, सदा समं निर्मलं च आसीत्। तस्मात् कालात्, दृश्यं न त्यक्तम्, न अतिशयेन गृहीतम्; वर्तमान एव स्थितः, संशयरहितः आसीत्। नित्यविवेकसम्पन्नेन तेन मनसा, सः कदापि मलम् न सम्पादितवान्, यथा राजवलयम् अमलम् अस्ति। स्वविवेकविचारेण तस्य राज्ञः मनः अपारं निर्मलं च ज्ञानं प्राप्तम्। तस्य चित्तं, मिथ्याविकल्परोगरहितम्, हृदयाकाशे सूर्यवत् उदितम्। सः सर्वं यद् यद् मनसि व्याप्यं वस्तु, स्वमात्मानं इव, अनन्तात्मानं, सर्वभूतसारज्ञं, अपश्यत्। सः न कदापि हर्षितः, न दुःखितः; स्वाभाविकेन व्यवहारयोगेन सदा समचित्तः आसीत्। तस्मात् प्रभृति, हे मानद, जनकः जीवन्मुक्तः अभवत्, परिपक्वबुद्धिः, अन्तर्बाह्यभावं विद्वान्। विदेहान् पालयन्, प्रजाः जीवयन्, न सः हर्षेण न दुःखेन स्पृष्टः, न कदापि विक्षिप्तः। सः नास्तं न उदयं गच्छति, सर्वगुणदोषरहितः; स्वराज्ये लाभहान्योरपि न शोचति, न हृष्यति। कुर्वन् अपि, सः किञ्चिदपि न करोति; सदा जीवन्मुक्तरूपेण एव तिष्ठति।