राजा जनकः स्वराज्ये स्थित्वा चिन्तयन् स्वयम् एव एवमभ्यचिन्तयत्—“इदं राज्यम् इदं च सुखं नाम किञ्चित् तत्त्वतः नास्ति, अल्पमूलकम् एव; अहम् अस्य नित्यनाशिनः क्षणमात्रस्थितस्य किमर्थं प्रयोजनं पश्यामि। अतः सम्पूर्णतया मिथ्याविभूत्युपलम्भं च कोलाहलं च परित्यज्य, एकाकी सागरशान्तितुल्यः स्थास्यामि। पर्याप्तम् एतानि असत्यसुखानि, ये मम प्राप्तानि; सर्वकर्माणि परित्यज्य, निर्मलसुखे स्थित्वा रमिष्यामि। हे मनः, पुनःपुनः विषयसुखेषु प्रवृत्त्युत्पन्नया कौशलदक्षतया जातायाः चञ्चलतायाः समूलं त्यक्त्वा, जन्मजरामूढिजालसमुत्थं मोहसमूहं शमयार्थं त्वं मुञ्च। येषु येषु अवस्थासु त्वं चञ्चलतां पश्यसि, तासु तासु पूर्णतः निवर्त्य, परमानन्दं प्राप्स्यसि। हे मनः, सर्वेषु भोगक्षेत्रेषु दीर्घकालं प्रविश्य पुनः पुनः निवृत्तः अपि, त्वं तृप्तिं न लभसे। अतः पर्याप्तं विषयेषु लघुचिन्तनं, यतः स्वाभाविकं तृप्तिसुखं व्याप्य विद्यमानं तदन्वेषय। एवं चिन्तयन् जनकः मौनं स्थापयामास, तस्य चित्तं चञ्चलतारहितं बभूव, यथा लेखकः स्वकर्मणि एकचित्तः। द्वारपालोऽपि, राज्ञः चित्ते चञ्चलतां दृष्ट्वा, न किञ्चिद् अवदत्—न हि राज्ञां चित्तचेष्टायाम् अस्थिरायाम् अधिकं वक्तुं रूढिः अस्ति। ततः किञ्चिद् कालं मौनं स्थित्वा, जनकः पुनः अन्तरात्मनि जनजीवनस्य स्वरूपं विचारयामास, चित्तं शमाय प्रवृत्तम्। किमत्र लभ्यते येन तदर्थं यत्नं कुर्याम्? कस्य वस्तुनः सङ्कल्पं स्थापयेम, यदा किञ्चिदपि नाशरहितं नास्ति? क्रियया किं लभ्यते, अकर्मणा वा? किञ्चिदपि न ह्यस्ति यत् क्षयात् मुक्तम् इति श्रूयते। क्रियावान् अथवा अकर्मवान्, एष शरीरमपि असत्यात् उत्पन्नम्; मम तु सत्यम्, स्थिरं, शुद्धचैतन्यम् इति स्थितस्य कः नाशः स्यात्? नाहं अप्राप्तस्य कामये, न च प्राप्तं परित्यजामि; स्वात्मनि एव सुखेन तिष्ठामि—यद् यद् मम अस्ति, तत् मम अस्तु। मम तु कृतकृत्यस्य, कृतस्य अकृतस्य वा लाभः नास्ति; यत् किञ्चिदस्ति, सत् वा असत् वा, तत् सतोऽपि कृत्या अकृत्या वा लभ्यते। कर्तव्यं वा अकर्तव्यं, कृतं वा अयुक्तं, ममात्र किञ्चिद् इच्छनीयम् नास्ति। अतः, शरीरं स्वाभाविकं कर्म यद् यथाकालं जायते तत् कुर्वीत; यदि तु अङ्गानि अचेष्टानि स्युः, तत् किमपि न साधयेत्। यदा मनः स्थिरं, कामरहितं, समं, अनासक्तं च भवति, तदा शरीरस्य क्रिया अक्रीया वा समफलमेव। यदा मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वं कर्मणां फले, शोभनाशोभनेषु, परित्यजति, तदा जनानां कृतमपि अकृतवत् भवति। यत् दृढनिश्चयः कर्मणि पुरुषस्य अन्तः जायते, तेनैव सः तदात्मा भवति; अहं दुःखरहितस्थितिं प्राप्तवान्, दृढत्वमदृढत्वं च सम्पूर्णतया परित्यजामि। एवं चिन्तयन् जनकः, उदितसूर्यवत्, स्वयम् आगतम् अकामः कर्म कर्तुं समुत्तस्थौ। सः स्वचित्तेन सुखदुःखयोः स्पृहां परित्यज्य, यथासम्भवं अकामः कर्म अकुर्वत, जागरूकः सुषुप्तवत् स्थित्वा। तस्य दिवसम् आचरितकर्म, पूजादिपूर्वकं समाप्य, रात्रौ अपि एकाकी ध्यानक्रीडायाम् निमग्नः अभवत्। चित्तं शमयित्वा, एकीकृत्य, विषयेषु प्रवृत्तिं प्रशम्य, रात्रिः गच्छन्त्या एव, सः स्वचेतनां एवं प्रबोधयामास—“हे मनः, तव चञ्चलविस्तारः आत्मनः सुखं न जनयति; शमं गच्छ, यतः शमेन एव, प्रिय, तत्त्वतः सुखं लभ्यते। यथा त्वं तरङ्गान् मनसि लघुतया स्वीकरोषि, तथा तव संसारविस्तारोऽपि भवति। एकस्मिन्नपि प्रवाहे शतशाखी वृक्षः यथा भवति, तथा, हे कौशलिनि, भोगकामनया त्वं अनन्तविस्तारं प्राप्नोषि। एते संसारनिष्पादकाः चिन्ताजालविलाससमुत्थाः; अतः, विचित्रचिन्तनं परित्यज्य, शमं प्रविश। सुन्दरि, अस्य क्षणिकसंसारस्य सारं मापय; यदि तत्र सारं पश्यसि, तदा तस्मिन् एव आश्रयः क्रियताम्। अस्य विषयस्य, तदनुभूतिस्पृहायाः च सङ्गं त्यक्त्वा, यत् मम, तत् गृहाण; मा मुञ्च, शुद्धिस्पृहया तिष्ठ। इदं दृश्यजगत् सत्यम् वा असत्यम् वा, उत्पद्यते वा लीयते वा, हे आर्य, गुणदोषाभ्यां मा कम्पस्व। त्वं न किञ्चिदपि दृश्यवस्तुषु संबन्धं धारयसि; यस्य रूपं एव नास्ति, तेन कथं सम्बन्धः? त्वं नासत्यः, न च इदं सत्यम्; सत्यानां असत्यानां च सम्बन्धकल्पना अनोचितशब्दमालिका। यदि इदं असत्यं त्वं च सत्यम्, तर्हि, सुन्दरि, कथं तयोः सम्बन्धः, यथा जीवानां मृतैः? यदि त्वं च दृश्यं च, उभयं सत्यम्, नित्यं च, तर्हि कथं हर्षशोकादिविकारः जायेत? अतः मा मोहं गच्छ, मा उत्कण्ठां कुरु; समचित्तः भव, आर्य, संसारस्थितिं च परित्यज। तिन्दुकफलवत्, हे प्रमत्त, मोहदोषः व्यर्थं मा दहतु; आलस्ये मा पत। न ह्यत्र किञ्चिदस्ति यत् प्राप्य परिपूर्णता स्यात्; तस्मात्, तत्र आश्रित्य, चञ्चलतां परित्यज्य, धैर्यं प्राप्नुहि, हे छलिनि मनः। एवं स्वराज्ये एवम् एव चिन्तयन् राजा जनकः सर्वाणि कृत्यानि अकार्षीत्, दृढबुद्धिः सन्, कदापि न मोहं जगाम। तस्य मनः न कदापि सुखावस्थायाम् उत्क्षिप्तं जातम्, सदा समं विशदं च स्थितम्।