एवं चिन्तयन् स राजा प्रातःकाले द्वारपालं समुपस्थितं ददर्श, यथा अरुणः सूर्यरथस्याग्रे तिष्ठति। स द्वारपालः प्रणम्य तमुवाच—“भो प्रभो, देवस्तम्भ, स्थिता पृथ्वीं सम्यक् धारयन्, उत्तिष्ठ राजधर्मान् दिवसे दिवसे कर्तुमर्हसि। एता नार्यः स्रग्धरजल-कर्पूर-कुङ्कुमगन्धैः कुम्भैः सहिताः स्नानस्थानस्य समीपे तिष्ठन्ति, यथा मूर्तिमन्त्यः सरितः। अत्र राज्ञ्यै वस्त्रच्छत्रमण्डपः सम्यक् सज्जीकृतः, यत्र कमलोत्पलविहारिणः भृङ्गाः शोभन्ते, यथा सः कमलवनः। एषः पद्मतीरः छत्रैः, रथैः, अश्वैः, हस्तिभिः चामरधरैः च समृद्धः, ये स्नानोत्सवाय आगच्छन्ति तेषां सेवायै। तव पूजास्थलानि अपि नूत्नपुष्पैः छत्रैः, रत्नैः, औषधिभिः च छिन्नानि, सम्यक् सज्जीकृतानि। द्विजातयः स्नानशुद्धाः, पवित्रहस्ताः, अघमर्षणस्तोत्रं जपित्वा, दक्षिणार्हं त्वामेव पश्यन्ति, हे प्रभो। त्वं परमेश्वर, स्त्रियः चलच्चामरैः सेव्यमानः, भोजनगृहाणि अपि तव प्रियतमानां शीतलानि, सज्जानि प्रतीक्षन्ते। शीघ्रमुत्तिष्ठ, भवतु ते शुभम्; स्वकर्मणि यत्नं कुरु, महान्तो हि स्वकर्मणि न विलम्बन्ति।” एवं द्वारपालस्य वचनं श्रुत्वा राजा पुनः संसारविचित्रतां चिन्तयन् आत्मन्येव विचारयामास। “इयं राज्यम्, तदस्य सुखं च, स्वल्पमूल्यम्; मम तत्र किमर्थम्? इदं क्षणमपि स्थिरं नास्ति। अस्य मिथ्याविलासस्य कोलाहलस्य च सर्वं परित्यज्य, एकाकी शान्तः, यथा शान्तसागरोऽहम् स्थास्यामि। पर्याप्तमेतावता मिथ्याभोगेन, सर्वकर्माणि परित्यज्य, विशुद्धसुखे स्थित्वा रमिष्ये। हे मनः, पुनः पुनः भोगेच्छया जातायाः चातुर्यस्य त्यागं कुरु, जन्मजरामूढिमोहपुञ्जनिवृत्त्यर्थम्। यत्र यत्र चित्तस्य विक्षेपं पश्यसि, तस्मात् सर्वतः निवर्त्य, परमानन्दं प्राप्स्यसि। हे मनः, सर्वेषु भोगक्षेत्रेषु पुनः पुनः प्रवृत्त्या निवृत्त्या च दीर्घकालं यत्नः कृतः, तत्त्वतः तृप्तिं न लभसे। अतः, पर्याप्तमेतावता लघ्वर्थेन भोगव्यापारेण; यः सर्वत्र व्याप्यते, तमेव तृप्तिं स्वाभाविकां प्राप्नुहि।” एवं चिन्तयन् जनकः मौनं बभूव, चित्तं च प्रशान्तम्, यथा लेखकः स्वकार्ये निमग्नः। द्वारपालः अपि तस्य चित्तविक्षेपं दृष्ट्वा, श्रद्धाभयात् किञ्चित् न प्रोवाच; राज्ञां चित्ते विक्षिप्ते पुनर्वचनं न युक्तम्। ततो द्वारपालः तिष्ठन् किञ्चित्कालं मौनं बभूव, जनकः अपि पुनः शान्तचेतसा जनजीवनं अन्तरात्मनि विचारयामास। “इह किमस्ति यत् प्राप्तव्यम्? कस्यार्थे यत्नः क्रियते? यत्र किञ्चिदपि नाशरहितं नास्ति, तत्र किमर्थं दृढनिश्चयः? प्रवृत्त्या निवृत्त्या वा किमपि लाभ्यते? किञ्चिदपि न नश्वररहितम्। प्रवृत्तः अपि निवृत्तः अपि, अयं देहः मिथ्याजातः; मम तु सत्यम्, स्थिरं, विशुद्धचैतन्यम्, तत्र को नाशः? अप्राप्ते न मम इच्छा, प्राप्ते न परित्यागः; स्वात्मनि एव विश्रान्तः अस्मि—यदस्ति, तदस्तु। कृतकर्मणि अकृतकर्मणि वा, न मम लाभः; सत् असत् वा यत् प्राप्तव्यम्, कर्मणा वा अकर्मणा वा, तत् स्वयमेव सिध्यति। कृत्ये अकृत्ये वा, उचिते अनुचिते वा, यत् प्राप्तं, तदपि न मम स्पृहणीयम्। अतः, देहः यदायासेन स्वाभाविकं कर्म करोति, तदस्तु; यदि तस्याङ्गानि स्थिराणि, तर्हि किं स्यात्? यदा मनः स्थिरं, निरासक्तं, समं, अनाकर्षणयुक्तं च भवति, तदा देहस्य प्रवृत्तिः निवृत्तिः च समफलाः। यदा मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वाभावं प्राप्नोति, शुभाशुभफलानां विषये, तदा जनानां कृतमपि अकृतवत् भवति। या दृढा बुद्धिः कर्मणि जनस्य अन्तः सञ्जायते, तेन सः तदात्मा भवति; अहं दुःखरहितावस्थां प्राप्तः, दृढत्वमदृढत्वं च सर्वथा परित्यजामि।” एवं चिन्तयन् जनकः अनासक्तः स्वकर्म कर्तुं उत्थितः, यथा सूर्यः प्रतिदिनं उदेति। सः स्वेच्छया सुखदुःखयोः स्पृहां परित्यज्य, यथायोग्यं कर्म चकार, जाग्रदिव सुप्तवत् स्थित्वा। तस्य दिवस्य कृत्यं पूजापूर्वकं सम्पाद्य, रात्रौ अपि एकाकी ध्यानक्रीडायाम् निमग्नः बभूव। चित्तं प्रशान्तम् एकाग्रं च कृत्वा, विषयेषु प्रवृत्तिं शमयित्वा, रात्र्याः अन्ते एवमवबोधमकरोत्—“हे मनः, तव विक्षिप्तविस्तारः आत्मनः सुखं न ददाति; शान्तिं प्राप्नुहि, शान्तेः एव सत्यं सुखं लभ्यते। यथा तरङ्गान् लघुतया सेवसे, तथा संसारविस्तारः अपि भवति। यथा एकेन प्रवाहेण वृक्षः शतशाखी जायते, तथा भोगेच्छया त्वं, हे चतुर, अनन्तविस्तारं प्राप्नोषि। एते संसारविकल्पाः चित्तजालक्रीडया जायन्ते; अतः, विविधचिन्तनं परित्यज्य, शमं प्रविश। शोभने, एतत् क्षणिकं संसारसृष्टिं परीक्षस्व; यदि तत्र सारं पश्यसि, तस्मिन्नेव विश्वसनीयं कुरु। अस्यासक्ति-रागौ च परित्यज्य, यदस्ति तव, तस्मिन्नेव स्थित्वा, विशुद्धिस्पृहया वस।” एवं स जनकः, शान्तचित्तः, अनासक्तः, आत्मन्येव विश्रान्तः, स्वधर्मं निर्वर्तयन्, ज्ञानवैराग्ययोः आदर्शः अभवत्।