अहं तं अंकुरं केवलं विचाररूपमिति मन्ये। विचारनिवृत्त्या तं शोषयिष्यामि, येन संसारवृक्षः शुष्यति। अधुना मनसः कपिवल्लीलां, या केवलं बाह्यरम्या, तां सम्यग्विज्ञाय, तेषु रसहीनेषु वस्तुषु न रमामि। अनन्तरं, इच्छारज्जुभिः शतशः प्रबद्धं, पुनः पुनः पतनदुःखयुक्तं संसारचक्रमनुभूतं मया; अधुना तत्र विरमिष्यामि। पुनः पुनः दुःखेनाकुलितः सन्दिष्टवान्—“हा नष्टोऽस्मि, विनष्टोऽस्मि, मृतोऽस्मि”—इति; किन्तु अधुना शोकातीतः सञ्जातः, न शोकमात्मनि करोमि। बोधितः, प्रमुदितः, चोरमात्मानं दृष्टवानस्मि। एष एव ‘मनः’ नामकः हन्तव्यः, येन चिरकालं मया मनसा हन्ये। यावत्कालं मनोनिर्मुक्तस्य फलं नास्वादितं मया, तावत् तदविदारितमासीत्; अधुना तद्विदार्य, तदेव भोक्तुमर्हति। मम मनः हिमकणवत्, शीघ्रमेव विवेकसूर्येण विलयं यास्यति, येन शान्तिर्दीर्घा स्यादिति। विदुषा, साधुना, सिद्धेन च सम्यग्बोधितोऽस्मि; आत्मानमेव परमानन्दोपायं अनुसरामीति निश्चितवानस्मि। एकान्ते स्वमणिं स्वात्मानं प्राप्त्वा निरीक्ष्य च, निर्मलशरदम्बुदवद्, विद्युत्सर्वविसृष्टवद् सुखेन स्थितोऽस्मि। बलात् त्यक्त्वा मिथ्याज्ञानानि—“अहं एषः”, “एष मम” इति च—अत्यन्तपापिनं शत्रुं मनः हत्वा, शान्तिमाप्नोमि। विवेकाय नमः। एवं चिन्तयतः तस्य प्रातःकाले द्वारपालः समुपस्थितः, यथा अरुणः सूर्यरथस्य पुरतः तिष्ठति। स उवाच—“देव, देवानां स्थम्भ, स्थिरायां भूमौ भारवाह, उत्तिष्ठ, दिव्यकृत्यानि साधय। एताः स्त्रियः पुष्पगन्धोदककलशैः, कर्पूरकुङ्कुमयुक्तैः, स्नानस्थले तिष्ठन्ति, साकारनद्य इव। अत्र पटमण्डपः स्त्रियैः कृतः, भ्रमद्भिः भ्रमरैः कमलोत्पलमध्यगैः, कमलवाटिकेव शोभते। एते पद्मतडागतीराः छत्रैः, रथाश्वगजैश्च चामरवद्भिः, स्नानोत्सवाय आगतानां सेवार्थं पूर्णाः। तव पूजास्थलानि नूत्नपुष्पवातायतच्छत्रैः, रत्नौषधिप्रच्छिन्नैः सुसज्जितानि। द्विजाः स्नानपवित्राः, पावनहस्ताः, अघमर्षणमन्त्रपाठेन, दक्षिणार्घ्याय त्वामेव पश्यन्ति, हे प्रभो। परमेश्वर, तव प्रियाभिः शीतलितमण्डपेषु, स्त्रीभिः चलच्छत्रैः सेव्यमानः, भोजनगृहाणि अपि तव प्रतीक्षन्ते। शीघ्रं उत्तिष्ठ, स्वस्ति ते; स्वकर्तव्यं यथानियमं कुरु। महान्तः स्वकर्मणि न विलम्बन्ति।” इत्युक्ते द्वाररक्षिणा, राजा पुनः संसारस्य विचित्रभावं चिन्तयामास। “एष राज्यलाभः तस्य च सुखं क्षणिकमेव; मम तत्र किमपि प्रयोजनं नास्ति। सर्वं मिथ्याविभ्रमं परित्यज्य, एकाकी, शान्तसागरवद् स्थास्यामि। अलं मिथ्याभोगैः, ये मम प्राप्ताः; सर्वकर्माणि परित्यज्य, विशुद्धसुखे स्थित्वा रमिष्ये। हे मनः, पुनःपुनर्भोगकौशलजनितचञ्चल्यं त्यज, जन्मजरामूढिसम्भूतमोहसमूहनिवृत्तये। हे मनः, यत्र यत्र विक्षेपमुपलक्षयसि, तत्र तत्र संपूर्णनिवृत्त्या परमानन्दं प्राप्स्यसि। बहुधा भोगक्षेत्रेषु प्रवृत्तनिवृत्तं चिरकालं कृत्वापि, हे मनः, तृप्तिं न लभसे। तस्मात्, अलं लघुभोगपरिग्रहेण; स्वाभाविकं तुष्टिं सर्वत्र व्याप्नोति, तामनुसर। एवं विचिन्त्य, जनकः मौनमासीत्, तस्य मनः शममुपगतं, यथा लेखकः स्वकार्ये निमग्नः। द्वारपालोऽपि, राज्ञः चित्तविक्षेपं दृष्ट्वा, श्रद्धाभयात् मौनमास्थाय, न किञ्चिद्वदति। ततः क्षणमूषित्वा, जनकः पुनः स्वचित्ते शमाभिमुखः, जनानां जीवितमन्तरङ्गे विचिन्तयामास। “किं नामात्र लभ्यमस्ति, येन मम प्रयत्नः स्यात्? किं वस्तु संकल्प्यं, यत्र न किञ्चिद्विनाशरहितम्? किमुपायेन प्रवृत्तिः, किमनुपायेन निवृत्तिः? न हि किञ्चित् अविनाशि विद्यते। प्रवृत्त्या निवृत्त्या वा, एष शरीरमसत् जातम्; अहं सत्स्वरूपे स्थितः, शुद्धचेतना, तत्र मे किं नाशः? यन्न लब्धं, तत्र न स्पृहा; यदागतं, तदपि न परित्यजामि; आत्मनि एव विश्रान्तः अस्मि—यदस्ति, तदस्तु। मम न किञ्चित् क्रियया लभ्यते, न वा अक्रियया; यदस्ति, यदनस्ति, तदुभयं प्रवृत्त्या निवृत्त्या वा लभ्यते। क्रियमाणे वा, अक्रियमाणे वा, यत्कर्म युक्तं वा, अयुक्तं वा, तत्र मम न किञ्चिदभिलष्यते। तस्मात्, यदायासेन शरीरं स्वभावतः यत्कर्म करोति, तदेव भवतु; यदि तस्याङ्गानि स्थग्नानि स्युः, तर्हि किं साधयिष्यति? यदा मनः स्थिरं, निरासक्तं, समं, अनाकर्ष्यम्, तदा शरीरस्य प्रवृत्तिरपि, निवृत्तिरपि समफलका। यदा मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वे च कर्मणां फलेषु, शुभाशुभेषु, निवर्तते, तदा जनानां कृतमपि अकृतवत् भवति। या दृढा निश्चयवृत्तिः कस्यचित् कर्मसु जायते, तेन सः तदात्मा भवति; अहं दुःखनिर्मुक्तावस्थां प्राप्तः, दृढत्वमदृढत्वं च उत्सृजामि।