मनसा यदि विविधानि वित्तानि स्वीकृतानि स्युः, तर्हि तानि महान्त्यपि कर्माणि वस्तुतः महाप्रापदः इति मे मतिः। यदि पुनः विपरीतानि दुःखानि मनसा स्वीकृतानि स्युः, तर्हि तानि महान्त्यपि कर्माणि समृद्ध्याः स्वरूपाणि भवन्ति। अयं लोकः चेतःपरिणाममात्रः, जलेन्द्रविन्दुवत् चानित्यः; अत्र कुतः 'एष मम' इति अभूतपूर्वा भावना? कुतः च अविनाशिनां वस्तूनां शृङ्खला? यदा लोकरूपस्योत्पत्तिः केवलं संयोगात् जायते, तदा धूर्तचित्तेन निरर्थकं ग्रहणत्यागयोः कल्पना कृताः। सुखसंज्ञायाम् एषु सीमितेषु खण्डितेषु अनुभवेषु, कस्मिन्वा अहं दीपशिखायां पतङ्गवत् आकर्षितः? नरकेष्वपि दग्धः सम्पूर्णतः तुद्यमानः तिष्ठेयम्, न तु संसारवर्त्मनि भग्नच्छिन्नरूपे स्थित्वा। संसार एव सर्वदुःखसीमा इति कथ्यते; तत्र पतितः कः सुखं प्राप्नुयात्? ये अयं सहजमहादुःखमयः संसारः, ते अन्यानि दुःखानि अपि मधुरत्वेन मन्यन्ते। अहम् अपि क्लेशपीडितः तान् मूढानिव जडः, काष्ठमृत्तिकासमानः, वस्तुतोऽस्पृष्टः अभवम्। अनेन संसारवृक्षस्य सहस्रशाखापल्लवफलपत्रयुक्तस्य मूलं चेतः एव; तस्य अंकुरः चिन्तारूपः इति मन्ये। चिन्तानिवृत्त्या तं शुष्कयिष्यामि, येन संसारवृक्षः विलीनः स्यात्। अधुना मनसः कपिवल्लीलाम् अवगम्य, या केवलं दर्शनीयता, न तु सारः, अहं तासु निरसासु वस्तुषु न रमामि। इच्छारज्जुसंख्यातशतैः संसारचक्राणि, पुनःपुनः पतनदुःखयुक्तानि, अनुभव्यानि मया; अधुना विरमामि। पुनःपुनः 'हा नष्टोऽस्मि, विनष्टोऽस्मि, मृतोऽस्मि' इति विलप्य, शोकं कृत्वा, इदानीं न शोचामि। अहम् उत्तिष्ठामि, प्रमोदितोऽस्मि, चौरं स्वात्मानं दृष्टवान्; एष मनः नामकं हन्तास्मि, येन दीर्घकालं हतः। इदानीं मनोनिर्मुक्त्याः फलम् अविदारितम् आसीत्; तदिदानीं विदार्य, भोक्तुं युक्तम्। मम मनः हिमकणवत् विवेकभास्करेण शीघ्रं विलयं यास्यति, येन शान्तिः स्यात्। मया ज्ञातैः, साधुभिः, सिद्धैः च उत्तमं जागरणं प्राप्तम्; आत्मानं परमसुखसाधनं अनुसरामि। एकान्ते निजमणिं स्वात्मानं लब्ध्वा, दृष्ट्वा, निर्मलशरदम्बुदवत्, विद्युत्संपूर्णः सन्, सुखेन तिष्ठामि। 'अहम् एषः', 'एष मम' इत्यादि मिथ्याभिमानान् बलात् परित्यज्य, अतीव मलिनमनःशत्रुं निहत्य, शान्तिं प्राप्नोमि। नमो विवेकाय। एवं चिन्तयतः तस्य प्रभाते द्वारपालः समुपस्थितः, यथा अरुणः सूर्यरथस्य अग्रे तिष्ठति। स उवाच—"देव, सुरस्तम्भ, स्थिरपृथिवीभारधारक, उत्तिष्ठ, अद्य कर्तव्यं राज्यधर्मं पालय।" कुम्भहस्ताः, पुष्पगन्धितजलयुक्ताः, कर्पूरकुङ्कुमसुगन्धिताः, स्त्रियः स्नानस्थानम् अगच्छन्, साकारनद्यः इव तिष्ठन्ति। वस्त्रच्छत्रमण्डपः स्त्रीजन्यः, नीलोत्पलपद्ममधुकरविलसितः, पद्मवनमिव शोभते। पद्मतडागतीराणि छत्रैः, रथैः, अश्वैः, हस्तिभिः, व्यजनयुक्तैः, स्नानार्थिनां सेवायै पूरितानि। तव पूजास्थानानि अपि नवपुष्पैः, रत्नैः, औषधिभिः छत्रैः सम्यक् अलङ्कृतानि। द्विजातयः स्नानशुद्धाः, पवित्रहस्ताः, अघमर्षणसूक्तपाठपूर्वकं, दक्षिणार्हं त्वामेव पश्यन्ति। त्वं परमेश, स्त्रीभिः चलव्यजनैः सेव्यमानः, तव प्रियाभिः शीतलभोजनशालाः सज्जाः। शीघ्रं उत्तिष्ठ, शुभमस्तु; स्वकर्मणि यत्नं कुरु; महान्तः स्वकर्मणि विलम्बं न कुर्वन्ति। एवं मुख्यद्वारपालेन उक्ते, राजा पुनः संसारस्य विचित्रभावम् एव चिन्तयामास। "एष राज्यं तस्य सुखं च अल्पार्थकम्; अस्य क्षणभङ्गुरस्य मम कः प्रयोजनम्? मिथ्याभिमानकलकलं सर्वथा परित्यज्य, एकाकी, प्रसन्नः, शान्तसागर इव स्थास्यामि। एते मिथ्याभोगाः पर्याप्ताः; सर्वकर्माणि परित्यज्य, विशुद्धसुखे स्थित्वा रमिष्यामि।" "हे मनः, पुनःपुनः सुखेषु चपलत्वेन यत् कौशलं जातं, तदत्यज, जन्मजरामूढिमोहपुञ्जशमनाय। यत्र यत्र चपलत्वं पश्यसि, तस्मात् सर्वथा निवर्त्य, परमानन्दं प्राप्स्यसि। हे मनः, त्वं सर्वेषु भोगक्षेत्रेषु पुनःपुनः प्रविष्ट्वा निवृत्तश्च, न तृप्तिम् अवाप्सि। तस्मात् अल्पमूल्येषु भोगेषु पर्याप्तं; तृप्तिः सहजं जायते, सर्वव्यापिनि तस्मिन् यतस्व।" एवं चिन्तयन् जनकः मौनं बभूव, तस्य मनः प्रशान्तम्, लेखक इव कार्यनिष्ठः। द्वारपालः अपि भयात् मानात् च मौनः, यतः राजा मनसा विचलितः सन्, अधिकं वक्तुं न युक्तम्। ततः क्षणं मौनं स्थित्वा, जनकः पुनः शान्तचित्तः, जनानां जीवनम् अन्तर्मनसा चिन्तयामास।