बाल्येऽज्ञानघातेन, यौवने कामविक्षतेन, पश्चात् भार्याचिन्तया पीड्यमानः, कुबुद्धिः किम् कदा वा कर्तुम् अर्हति? किं कारणं, यद् मोहधूमिलचित्तः मनुष्यः न पश्यति—एष संसारः आगमनगमनैर् निरसारः, विषमावस्थाभिः विकृतः, निःस्वादश्च? शतशः राजसूयाश्वमेधादियज्ञैः कृतैः अपि, केवलं स्वर्गस्य लघुं भागमायुः महता कालेन लभ्यते, न चान्यत् किञ्चन। स्वर्गे भूमौ अथवा पाताले कः स देशो यत्र एतानि क्लेशरूपाणि दुःखानि, दुष्टस्त्रीवत्, न बाधन्ते? कथं वा एते व्याधयः क्लेशाश्च, ये स्वचित्तगुहायां उत्पन्नाः, देहे शाखारूपेण प्रसूताः, निरुद्धाः स्युः? असत्ये सत्यान्तरे, अप्रिये प्रिये स्थले, दुःखे च सुखे, किमेकम् आश्रयणीयम् अस्ति? सामान्याः तुच्छजीवाः जाताः मरणशीलाः च; तैः भूमिः निरन्तरं पूर्णा, सत्पुरुषाः खलु दुर्लभाः। स्त्रियः नीलोत्पलनेत्राः, परमस्नेहेन भूषिताः, केवलं क्रीडायै सन्ति, क्षणमात्रम् एव तिष्ठन्ति। येषां नेत्रनिमेषेण सृष्टिलयौ जगतः सञ्जायते, ते अपि आगता गताः; मम इव जनगणनायाः किम् अर्थः? सुखात् सुखतराणि, स्थिरात् स्थिरतराणि वस्तूनि सन्ति, तथापि तस्य समृद्धेः किम् मूल्यं, या अन्ते चिन्तया समाप्ता भवति? यदि वित्तजातानि मनसा स्वीकृतानि, तर्हि तानि महत्कार्याणि अपि महान् अनर्थः इति मन्ये। यदि दुःखजातानि मनसा स्वीकृतानि, तर्हि तानि महत्कार्याणि अपि सम्पदः एव। इयं मनोविकल्परूपा जगति, जले बिन्दुवत् दुर्बला, कुतः 'मम इदम्' इति अभूतपूर्वा भावना? कुतः च नित्यवस्तुप्रवाहः? यदा संसारस्य सत्त्वम् केवलं संयोगात् जायते, तदा चतुरचित्तेन ग्रहविग्रहार्थाः व्यर्थम् कल्पिताः। सुखसंज्ञायाम् एषु सीमितविभिन्नविषयेषु, कस्मिन्न् अहम् अग्निपतङ्गवत् तिष्ठामि? नरकाग्नौ दग्धः पीड्यमानः अपि श्रेयः, न तु संसारचक्रे भग्नविक्षिप्तः स्थित्वा। संसारः खलु सर्वदुःखसीमा, तत्र पतितः कथं सुखम् आप्नुयात्? ये अनायासदुःखपूर्णेऽस्मिन् लोके तिष्ठन्ति, ते अन्यानि दुःखानि तु मृदूनि इव मन्यन्ते। अहम् अपि दुःखवशात्, अज्ञैः सह, काष्ठमृद्गतुल्यः, निरर्थकः अभवम्। एष संसारवृक्षः, सहस्रशाखाफलपत्रयुक्तः, मनःमूलात् उद्भूतः। तस्याङ्कुरं केवलं विकल्पः इति मन्ये; विकल्पोपशमेन तम् शोषयिष्यामि, यथा वृक्षः शुष्यति। इदानीं मनःकपिविलासं जानीमि, यः केवलं रूपेण रमणीयः, न तु वस्तुतः; अतोऽहं एषु अस्वादेषु न रमामि। इदं संसारचक्रम्, शतकामसूत्रैः विविक्तम्, पुनः पुनः पतनदुःखयुक्तम्, मया अनुभूतम्; इतः परं विरमामि। पुनः पुनः अश्रुवदं विलपन्, 'हन्त, नष्टः अस्मि, मृतः अस्मि' इति मन्ये; इदानीं शोकेन शान्तः, न शोचामि। जागरितः अस्मि, प्रमुदितः च, चौरम् आत्मानम् अपश्यम्; एष 'मनः' नामकः हन्तव्यो मया, यतः दीर्घकालम् अहम् अस्य हन्यमानः। इतः पूर्वं मनोनाशफलम् अप्राप्तम्; इदानीं तु तद् विदारितम्, भोक्तुम् अर्हति। मम मनः हिमकणवत्, शीघ्रं विवेकरश्मौ विलयं यास्यति, शमं च दास्यति। मया विवेकिना, साधुभिः, सिद्धैः च, उत्तिष्ठितः अस्मि; आत्मानं परमसुखोपायं अनुसरामि। एकान्ते आत्मरत्नं दृष्ट्वा, सुखेन तिष्ठामि, निःशकलविद्युत्कमलमेखलायाम् शरत्प्रभ्रमघने यथा। 'अहम् अस्मि', 'मम इदम्' इत्यादि मिथ्याभावनां बलात् परित्यज्य, अतीव मलिनं शत्रुं मनः हत्वा, शान्तिम् आप्नोमि। नमोऽस्तु ते विवेके। एवं चिन्तयन्, प्रातःकाले द्वारपालः तस्य पुरतः अदृश्यत, यथा अरुणः सूर्यरथस्य पुरतः तिष्ठति। "भगवन्, देवस्तम्भ, स्थिरभूतधरणीभारधारिन्, उत्तिष्ठ, दिवसस्य राजकर्तव्यं पूरय।" इति स उवाच। "इमाः स्त्रियः, पुष्पगन्धिकर्पूरकुङ्कुमोदककलशैः सहिताः, स्नानस्थले तिष्ठन्ति, रूपवत्यः नद्यः इव। अत्र वस्त्रच्छत्रमण्डपः श्रीमत्याः कृते सज्जीकृतः, यत्र भ्रमराः पद्मोत्पलमालिन्यः व्रजन्ति, पद्मवनमिव। एते पद्मतीराः, छत्रैः, रथैः, अश्वैः, हस्तिभिः चामरयुक्तैः, स्नानार्थिनां सेवा कृते पूर्णाः। तव पूजास्थलानि, प्रभो, नवपुष्पैः, रत्नैः, औषधिभिः च छन्नानि, छत्रैः सम्यक् सज्जीकृतानि। द्विजातयः, स्नानशुद्धाः, पवित्रहस्ताः, अघमर्षणमन्त्रं जप्य, केवलं त्वाम् एव दक्षिणार्हम् इति पश्यन्ति। परमेश्वर, स्त्रीभिः चलचामरैः सेव्यमानः, तव प्रियाभिः शीतलभोजनगृहाणि अपि सज्जीकृतानि। शीघ्रं उत्तिष्ठ, स्वस्ति ते; यथोचितं कर्तव्यं कुरु; महान्तः स्वकर्मसु न विलम्बन्ते।" इति मुख्यद्वारपालेन उक्ते, राजा पुनः तस्यैव संसारविचित्रतायाम् चिन्तयामास।