अहं मन्दधीः, अहंकारराक्षसेन व्यर्थं गृहीतः, यः मिथ्याबुद्ध्या "अहं एषः, एषः अहम्" इति उत्पद्यते, तेन मूढवत् विनष्टोऽस्मि। पुनः पुनः, कालसूक्ष्मरेखया, इयं जीविता मया हरिता—किं कारणम्? पश्यामि च न पश्यामि च। ये प्रभवः पादपीठीकृताः, धनुषः पाणिना (विष्णुना) क्रीडनकगोलकवत् उपहास्याः, तान् सर्वान् कालः कपालधारी निगलितवान्; तर्हि अहंकारः कस्य हेतुना मयि वर्धते? अहोरात्राणि अनवरतं आगच्छन्ति गच्छन्ति च; तथापि अद्यापि न तदक्षयमेकं वस्तु मया दृष्टम्। सर्वेषां जनानां चित्तेषु केवलं सुखसारः सरस इव प्रकाशते, न तु तुच्छवस्तूनां क्षणिकदर्शनानि। अहं दुःखात् दुःखतरं प्राप्तवान्, क्लेशात् क्लेशतरं पतितः; तथापि अद्यापि मम मनसि वैराग्यं न जातम्—हा, निन्द्यः अस्मि, हीनबुद्धिः। ये ये वस्तूनि दृढमभिलष्य मया धृतानि, तानि अपि स्थिराणि विनष्टानि; किमत्र उत्तमं द्रष्टव्यम्? यत् यत् आदौ मध्ये अन्ते वा रमणीयं, तत् सर्वं नाशमलिनतया अपवित्रमेव। यत्र यत्र जनः विषयेषु आसक्तिं बध्नाति, तत्र एव तीव्रक्लेशं शीघ्रं अनुभवति। दिनेन दिने मूढः जनः अधमतरं पापं, क्रूरतमं, दुःखतरं च अवस्थां प्रविशति। बाल्ये अज्ञानघातः, यौवने कामविक्षतिः, पश्चात् भार्यायाः चिन्तया संतप्तः—मूढः किं कुर्वीत, कदा वा? मनः मोहवृत्त्या आवृतं सदा, संसारस्य अस्वादं गमनागमनदोषात्, विषमावस्थाभ्यः दूषितत्वात्, साररहितत्वाच्च न पश्यति—किं कारणम्? शतशः यज्ञान्, राजसूयाश्वमेधादीन् अपि कृत्वा, स्वर्गस्य दीर्घकाले लघ्वंशः केवलं प्राप्यते, न ततोऽधिकम्। किं तद् स्थानं स्वर्गे, भूमौ, अथवा अधोऽपि, यत्र एते व्यसनानि, दुष्टनारीव, न बाधन्ते? केन प्रकारेण मनोगुहायाः सर्पवत् उद्भूताः क्लेशरोगाः, शरीरलतायाम् अंकुरिताः, निरोधुं शक्यन्ते? असत्यं सत्यमुपरि, अप्रियं प्रियस्थले, दुःखं सुखस्योपरि स्थितम्—कस्मिन्नेकस्मिन् वस्तुनि विश्वासः कर्तव्यः? सामान्याः तुच्छजीवाः जायन्ते म्रियन्ते च; तैः भूमिः निरन्तरं पूरिता—सज्जनाः दुर्लभाः। स्त्रियः नीलोत्पललोचनाः, परमस्नेहेन भूषिताः, केवलं विनोदाय सन्ति, क्षणमात्रमुपस्थिताः। येषां निमेषोन्मेषाभ्यां लोकविनाशसृष्टिः भवति—ते महानुभावाः अपि आगताः गताः च; तर्हि मम गणने किं प्रयोजनम्? आनन्दात् आनन्दतरं, स्थिरात् स्थिरतरं च सुखं अस्ति; किन्तु तस्य समृद्धेः किं मूल्यं, या अन्ते चिन्तायामेव समाप्ता? यद्यनेकविधं धनं मनसा स्वीकृतं, तर्हि तानि महान्यपि कर्माणि दुःखरूपाणि एव। यदि दुःखानि मनसि स्वीक्रियन्ते, तर्हि तानि महान्यपि कार्याणि सर्वाणि सौख्यरूपाणि इति मे मतिः। एषः संसारः, यः केवलं मनोविकारः जलबिन्दुसदृशः च, तत्र "एतन्मम" इति अपूर्वा भावना कुत्र? अक्षयपदस्य सूत्रं कुतः स्यात्? यदा जगतः स्थितिः केवलं संयोगेन जायते, तदा बुद्धिमान् मनः व्यर्थं ग्रहत्यागयोः संकल्पं कल्पितवान्। सुखनाम्नि खण्डितेऽल्पेऽल्पे दृश्ये, तेषु केषु मम तादृशी आसक्तिः, पतङ्गवत् दीपज्वालासु? नरकाग्नौ दग्धः सम्पूर्णं तुद्यमानः वरं, यः संसारचक्रे भग्नच्छिन्नावस्थायाम् अस्ति। संसारः सर्वदुःखस्य सीम्नि स्थितः इति प्रसिद्धम्; तत्र पतितः कः सुखं प्राप्नुयात्? ये संसारदुःखमण्डले तिष्ठन्ति, ते सर्वाणि अन्यानि दुःखानि स्वाद्विव मन्यन्ते। अहम् अपि दुःखपीडितः, तान् अज्ञानिनः इव, काष्ठमृत्तिकासमानः, असारस्पर्शरहितः जातः। एषः संसारवृक्षस्य अंकुरः, यस्य सहस्रशाखापल्लवफलानि, मनः मूलरूपेण स्थितम्। तं अंकुरं केवलं विचाररूपं मन्ये; विचारनिवृत्त्या तं शोषयिष्यामि, यथा संसारवृक्षः शुष्यति। इदानीं, वानरगतिवत् मनसो लीलाम् अवगम्य, या केवलं मनोहरं, अस्वादेषु न रमामि। इच्छारज्जुशतैः विनद्धं संसारचक्रम्, पुनः पुनः पतनक्लेशयुतम्, मया अनुभूतम्; अधुना विरमिष्यामि। पुनः पुनः "हा, नष्टोऽस्मि, विनष्टोऽस्मि, मृतोऽस्मि" इति विलप्य, शोकार्तः सन्, इदानीं शोकारहितः जातः। जागरितोऽस्मि, प्रमुदितोऽस्मि, चौरं—स्वरूपमेव—दृष्टवान्; "मनः" इति नाम्ना यं हन्तास्मि, येन दीर्घकालं हतोऽस्मि। यावत् कालं मनोनिर्मुक्तिफलम् अप्राप्तम्, तावत् कालं व्यर्थम्; इदानीं तद् विदारितं, भोक्तुं युक्तम्। मम मनः हिमांशुकणवत्, अवश्यं शीघ्रं विवेकभानौ विलयं यास्यति, शान्तिं च दास्यति। बुद्धिमद्भिः, साधुभिः, सिद्धैश्च उत्तिष्ठितः, आत्मानं स्वयमेव अनुवर्ते, यः परमानन्दस्य उपायः। आत्मरत्नं एकान्ते प्राप्य, दृष्ट्वा, निर्मलशरद्भ्रमतुल्यः, सर्वविद्युत्समाप्तवत्, सुखेन तिष्ठामि। "अहमेव," "एषः मम" इत्याद्यभिमानान् बलात् परित्यज्य, अतीव अशुद्धशत्रुं मनः हत्वा, शान्तिं प्राप्नोमि। विवेकाय नमः।