अहं तु असत्यम् एव रज्ज्वा बद्धः, मलरहितः सन् मलिनः इव जातः, उन्नतः अपि पतितः, हन्त, स्वधर्मः मम विनष्टः इति। किमिदं मोहजालं मम मेधाविनः अपि सहसा आगतम्? मम दृष्टिः तमसा आच्छादिता, यथा सूर्यस्य शिखा कृष्णमेघेन आच्छाद्यते। किम् एते महाभोगाः मम? के एते बान्धवाः? यथा बालः कल्पितराक्षसैः भीतः, एवं कस्य भयेन अहं विचलितः अस्मि? अहमेव आत्मानं जरामरणयोः बद्ध्वा धारयामि, किं सम्पत्तौ दृढनिश्चयः करोमि, या चिन्तापूरिता एव। आगच्छतु वा तिष्ठतु वा—किं सम्पदः मयि आधारं कुर्वन्ति? या बुद्बुदसौन्दर्यवत् असत्यरूपेण दृश्यते। ये महान्तः धनानि, भोगाः, प्रियाः बान्धवाः च, सर्वे स्मृतिपथे प्रविष्टाः; वर्तमानस्य अपि का स्थिरता? क्व राज्ञां निधानानि, क्व ब्रह्मणां, क्व वा लोकाः? यद् यत् पूर्वं, तत् सर्वं गतमेव; किं विश्वासः मम? इन्द्रस्य ऐश्वर्यलक्षणानि अपि जले बुद्बुदवत् लीनानि; पुण्यात्मानः मयि हास्यं कुर्वन्ति, यः आशायाः बन्धने जीविते तिष्ठामि। कोट्यो ब्रह्मणः गताः, सृष्टिचक्राणि अपि लीनानि; राजानः रजः इव विलीनाः—किं जीवने मम स्थैर्यम्? यदि अहं शून्येऽस्मिन्मोहबन्धने, देहसंबन्धविपर्यये, यः संसाररात्रौ दुःस्वप्नवत् दृश्यते, आश्रयं स्थापयामि, तर्हि निन्द्यः अस्मि। व्यर्थं अहं अहङ्कारराक्षसेन ग्रस्तः, यः मिथ्याभिमानेन 'अहं अयम्' इति उदेति; मूढवत् तेन विनष्टः अस्मि। किमर्थं पुनः पुनः मम आयुः कालरेखया चौर्येण हर्यते? पश्यन् अपि न पश्यामि। ये ईश्वराः पादपीठत्वं गताः, धनुष्पाणेः क्रीडागोलकाः अपि, तान् सर्वान् कालः कपालधारकः ग्रसति; किं मयि गर्वः तव? अह्नः अह्नः आगमने गमने च अनवरतम्, अद्यापि न तु तदेकम् अविनाशि सत्यम् अहं दृष्टवान्। सरसि सारवत्, सुखानि एव सर्वेषां जनानां मनसि स्फुरन्ति, न तु तानि तुच्छदृश्यानि। अहं दुःखात् दुःखतरं प्राप्तः, दुःखात् दुःखतरं पतितः; तथापि अद्यापि न विरक्तः अस्मि—हन्त, अधममन्मनसः मम लज्जा। यानि यानि वस्तूनि दृढेन मनसा उपगृहीतानि, तानि स्थिराण्यपि नष्टानि; किमत्र उत्तमं दृश्यते? यद् यत् मध्यमे, आदौ, अन्ते वा रम्यं, तत् सर्वमपि अशुद्धम्, विनाशमलिनम्। यत्र यत्र जनः विषयेषु आसक्तिं कुर्यात्, तत्र तत्र शीघ्रं तीव्रदुःखं अनुभवति। दिने दिने मूढः नरः पापिष्ठतरं, क्रूरतमं, दुःखतरं च अवस्थां प्राप्नोति। बाल्ये अज्ञानघातेन, यौवने रागव्रणेन, अन्ते भार्याचिन्तया क्लिश्यमानः मूढः किम् कर्तुं शक्नोति, कदा वा? किमर्थं मनः, मोहवृत्त्या आच्छन्नं, न पश्यति यत् संसारः आगमनगमनरहितत्वात् रसहीनः, विषमपरिस्थितिभङ्गात् दूषितः, साररहितः च? शतशः राजसूयाश्वमेधादियज्ञैः अपि, स्वर्गस्य लघुं भागमात्रं दीर्घकालं लभ्यते, न अधिकम्। किम् तद् स्थानं स्वर्गे, भूमौ, अधः लोके वा, यत्र एते दुःखदोषाः, पापनार्यः इव, न बाधन्ते? कथं एते क्लेशाः रोगाश्च, ये स्वमनोगुहायां उत्पन्नाः, शरीरलते उपशाखावत् प्रसूताः, निवार्याः स्युः? असत्यम् उपरि सत्यम्, अप्रियं प्रियस्थले, दुःखम् उपरि सुखम्—किं एकं वस्तु आश्रयनीयम्? सामान्याः तुच्छजीवाः जायन्ते म्रियन्ते च; तैः भूमिः रिक्तविवररहिताः—सत्यं, सत्पुरुषाः दुर्लभाः। योषितः नीलोत्पललोचनाः, परमप्रीतिभूषिताः, केवलं क्रीडायै एव सन्ति, क्षणमात्रमपि तिष्ठन्ति। येषां निमेषोन्मेषाभ्यां लोकविलयसृष्टिः भवति, ते अपि आगता गताः; मम गणनायाः किमर्थम्? रम्यतरात् रम्यतराणि, स्थिरतरात् स्थिरतराणि च सुखानि सन्ति; किन्तु तेषां सम्पदः, या चिन्तायाम् अन्तं गच्छति, का फलं? यदि नानाविधानि वित्तानि मनसा स्वीक्रियन्ते, तर्हि ते महाकृत्याः अपि दुःखरूपाः एव। यदि नानाविधानि दुःखानि मनसा स्वीक्रियन्ते, तर्हि ते महाकृत्याः अपि सम्पदरूपाः एव। अस्मिन् लोके, यः मनःपरिणामः, जलबिन्दुसदृशे च स्थायित्वे, कुतः 'एतन्मम' इति अपूर्वकल्पना, कुतः च अक्षयपदस्रावः? यदा जगतः स्थितिः केवलं संयोगेन जायते, तदा चतुरं मनः व्यर्थं ग्राह्यत्यागकल्पनां कल्पयति। एतेषु सीमितविभिन्नेषु सुखसंज्ञितेषु, केषु अहं दीपपतनपतङ्गवत् आसक्तः अस्मि? नरकाग्निषु सम्पूर्णतया पीडितः तडनं श्रेयः, न तु संसारचक्रे भग्नविक्षिप्ते स्थितिः। संसार एव सर्वदुःखसीमा इति श्रूयते; यः तस्य मध्ये पतितः, सः कुतः सुखं प्राप्नुयात्? ये अस्मिन्संसारे महत्तमदुःखरूपे स्थिताः, ते सर्वाणि अन्यानि दुःखानि सुमधुराणि इव मन्यन्ते। अहम् अपि दुःखदुःखितः, तान् अज्ञजनान् इव जातः, यः काष्ठमृद्भूतवत्, वस्तुतत्त्वास्पर्शरहितः स्थितः। अस्य संसारवृक्षस्य, येन सहस्रशाखापल्लवफलपत्रसमुच्चयः, तस्य मूलं मन एव।