अनन्तकालस्य केवलं किञ्चिदंशं मया जीवितमस्ति, तस्मिन्नेव अहं मनः समर्पयामि—हा, निन्दनीयं मम चञ्चलमलं मनः! इदं यद् राज्यं मया जीवनकाले स्वीकृतम्, तदल्पमेव—किं तस्य मूल्यं? तद्विना अहं दुःखमेव अनुभवानि, मनः पुनः पूर्ववत् भग्नम्। आदौ च अन्ते च अहं अनन्तः, मध्यकाले तु मम जीवितं दुर्बलम्; बालकः यथा चित्रितचन्द्रं पश्यन् विस्मयं याति, तथा अहं व्यर्थं स्थितः किमर्थं? अयं जगत् मायाविनः मायया निर्मितं मायाजालमिव; हा, मोहितोऽस्मि—केन मया एषोऽत्यन्तमभिभूतः? यद् यद् रमणीयं, श्रेयस्, सत्यम् इति मन्यते, तत्र किञ्चिदपि नास्ति—कस्मिन् तर्हि मम निश्चयः स्थापनीयः? यद् दूरे वा समीपे वा, यदि तत् मम मनसि वर्तते, तद्विवेच्य सर्वं बाह्यविषये मनःनिबन्धनं परित्यजामि। अस्य जगतो वृत्तिः कुटिलैव, मिथ्यैव, जले निम्नगमनवृत्तिवत् क्षणभङ्गुरम्; इदानीमेव दुःखमावहति—कुतः तत्र सुखे विश्वासः? वर्षे वर्षे, मासे मासे, दिने दिने, क्षणे क्षणे च, सुखानि दुःखैः विदारितानि, दुःखानि पुनः पुनः आगच्छन्ति। पुनः पुनः परीक्ष्य, दृष्ट्वा, पृष्ट्वा, निरीक्ष्य च—न किञ्चिदत्र अवशिष्टं यत्र बुद्धिमन्तः स्थैर्यं लभेरन्। ये अद्य महत्तमस्य शिखरे तिष्ठन्ति, ते किञ्चिद्दिनेषु पतन्ति; मनसो महत्त्वे भग्ने, कथं तत्र विश्वासः स्थाप्यः? अस्मि अहं असत्या पाशेन बद्धः, निर्मलः सन् अपि मलिनः, उपरि स्थित्वा अपि पतितः—हा, मम स्वयमेव अवस्था नष्टा। किमिदं मोहजालं मम उपपन्नम्, यद्यपि अहं प्राज्ञः अस्मि? मम दृष्टिः तमसा आच्छन्ना, यथा सूर्यस्य शिखरं कृष्णमेघेन। किम् एते महाभोगाः मम? के मे बान्धवाः? बालकः यथा कल्पितभूतैः भीतः, तथा अहं केन व्याकुलितः? स्वयं स्वयमेव अहं जरामरणयोः बद्धः; किमर्थं सम्पत्तौ मम निश्चयः, या चिन्तया पूरिता? आगच्छतु वा तिष्ठतु वा—किं मम सम्पदः अधिकारः? या बुद्बुदस्य शोभा इव, सा मिथ्यया एव दर्शिता। ये महान्तः वित्तानि, भोगाः, प्रियाः बान्धवाश्च—सर्वे स्मृतिपथे प्रविष्टाः; किमस्ति स्थैर्यं वर्तमानदिने अपि? क्व राज्ञां निधयः, क्व ब्रह्माणां, क्व लोकाः? यत् पूर्वं आसीत् तत् सर्वं गतमेव; किमिदानीं मम विश्वासः? इन्द्रस्य ऐश्वर्यचिह्नानि अपि जलबुद्बुदवत् विनष्टानि; ये जीवनाशां धारयन्ति, तान् साधवः हस्यन्ति। कोटिशः ब्रह्माणः गताः, सृष्टिचक्राणि अपि; राजानः रजः इव लीनाः—किं मम जीविते स्थैर्यम्? यदि अहं अस्मिन्शून्ये मोहजाले, देहसंभ्रमरूपे, यः संसाररात्रौ दुःस्वप्न इव, आश्रयं स्थापयामि, तर्हि तादृशे अवस्थायां मम निन्दा भवतु। वृथा अहं अहङ्कारराक्षसेन ग्रस्तः, यो 'अहमेव, एष एव अहम्' इति मिथ्याभिमानेन उदेति; मूढवत् अहं तेन नष्टः। किमर्थं मम आयुः पुनः पुनः कालरेखया हृतम्? पश्यन् अपि न पश्यामि। ये जगति अधिपाः पादपीठीकृताः, धनुःधरस्य (विष्णोः) क्रीडागोलकभूताः, तान् सर्वान् कालः कपालधारी निगलितवान्; किमर्थं मयि गर्वः? दिनानि अनवरतमागच्छन्ति गच्छन्ति; अद्यापि तु तदेकं अविनाशि सत्यमपि न दृष्टम्। यथा सरसि सारं, तथा एव जनानां मनसि केवलं सुखानि प्रतिबिम्बन्ते, न तु तानि क्षणिकदृश्यानि। अहं दुःखात् दुःखतरं प्राप्तः, क्लेशे क्लेशतरं पतितः; तथापि अद्यापि न विरक्तः—हा, निन्द्यं मम नीचं मनः! यानि यानि वस्तूनि दृढमनसा गृहीतानि, तानि अपि नष्टानि; किमत्र उत्तमं द्रष्टव्यम्? यद् यद् मध्ये वा, अन्ते वा, आरम्भे वा रमणीयं, तत् सर्वं अशुद्धमेव, नाशमलिनेन सम्पृक्तम्। यत्र यत्र पुरुषः विषयेषु आसक्तिं स्थापयति, तत्र तत्र तीव्रं दुःखं शीघ्रमेव अनुभवन्ति। प्रतिदिनं, मूढः जनः पापकतरं, क्रूरतमं, दुःखतरं च अवस्थां प्रविशति। बाल्ये अविद्यया आहतः, यौवने कामेन विदारितः, पश्चात् भार्याचिन्तया पीडितः—किं वा, कदा वा मूढः कर्तुं शक्नोति? किमर्थं मनः, मोहवृत्त्या आवृतं, न पश्यति—संसारः आगमनगमनदोषात् निःरसः, विषमावस्थया दूषितः, साररहितश्च? शतशः राजसूयाश्वमेधयज्ञानपि कृत्वा, दीर्घकालं स्वर्गस्य किञ्चिदंशमेव लभ्यते, न तु अधिकम्। किमस्ति तत् स्थानं स्वर्गे, भूमौ, अधोऽपि, यत्र एते क्लेशाः, दुष्टनार्य इव, न बाधन्ते? कथं एते क्लेशरोगाः, ये स्वचेतसः गुहायाः सर्पाः, देहे अंकुरवत् जायमानाः, निवार्याः? असत्यं सत्यमुपरि, अप्रियं प्रियस्थले, दुःखं सुखस्योपरि—किं नाम एकं वस्तु विश्वासनीयम्? सामान्याः, तुच्छाः प्राणिनः जायन्ते म्रियन्ते च; तेषां कृते पृथिवी रिक्तविवररहिता—सत्पुरुषाः दुर्लभाः। योषितः श्यामोत्पललोचनाः, परमप्रीत्या भूषिताः, केवलं क्रीडायै सन्ति, क्षणमात्रमत्र तिष्ठन्ति। येषां निमेषोन्मेषाभ्यां लोकविनाशसृष्ट्यौ भवतः—ते अपि आगताः गताः; मम इव जना: गणनायाः किं प्रयोजनम्? अस्ति हि सुखात् सुखतरं, स्थिरात् स्थिरतरं च; किं तु तादृश्याः सम्पदः, या अन्ते चिन्तया समाप्ता—किं तासाम् मूल्यं?