ये ये भगवन्तं हृदयगुहायां स्थितं परित्यज्य अन्यं देवतामुपासते, ते स्वहस्तस्थितं कौस्तुभमणिं परित्यज्य काञ्चनचित्तं रत्नं कामयन्त इव मूढाः। सर्वेषां कामानां परित्यागेन एव एष फलः लभ्यते, येन कामलता-विषवृन्तमालिका मूलतः एव उच्छिद्यते। यदि कश्चन मूढः, विषयानामत्यन्तद्वेषं ज्ञात्वापि, पुनः तेषु मनः बध्नाति, स न गर्दभो भवति। पुनः पुनः विवेकवज्रस्य प्रहारैः इन्द्रियाणि, उत्थितानि अनुत्थितानि वा, नाशयेत्, यथा हरिः पर्वतान् वज्रेण विनाशयति। शुद्धहृदयः च शमबलात् शान्तिसुखं प्राप्नुयात्; प्रशान्तचित्तः स्वस्वरूपे स्थित्वा परमं चिरस्थायि सुखं अनुभवेत्। एवं सिद्धगणगीतं श्रुत्वा स राजा त्वरया विषादमगमत्, यथा भीरवः रणध्वनौ। स स्वजनसमूहं सह गृहं प्रत्यगच्छत्, यथा वर्षाकालेन प्रवृद्धः नद्याः प्रवाहः तटस्थवृक्षान् अनुवर्तते सागराय। तत्र सर्वं परिचर्यां विसर्ज्य, स एकाकी स्वं उच्चमन्दिरं समारुह्य, सूर्यः शिखरमिव, स्थितः। तदा स राजा, सायं पक्षिपक्षसङ्कल्पवत् चञ्चलचित्तः, जगतः प्रवृत्तिमवलोक्य, शोकवशात् विललाप— "हा, कथं दुःखदाः एते जगतः अनित्यावस्थाः! अहं शिलायामिव शिलायाः मध्ये, निरुपायः व्यर्थं चालयामि। अनन्तकालस्य केवलं अंशमात्रं मया जीवितम्; तस्मिन्नेव अहं चिन्तामास्थाय, निन्द्यः अस्मि, यस्य चित्तं इत्थं नीचम्। कियद् एव एतत् राज्यं यत् मया भुक्तं जीवनकाले! किं तेन? तद्विना दुःखमवाप्य, चित्तं यथापूर्वं नष्टम्। आदौ च अन्ते च अहं अनन्तः, मध्ये तु जीवनं दुर्बलम्; बालः चित्रचन्द्रे विस्मयं यथा करोति, तथा अहं व्यर्थं स्थितः। अयं जगत् मायाविनः मायया निर्मितः, मायाजालमिव; हा, मोहितः अस्मि—कस्य मया इत्थं मोहः प्राप्तः? यद् यद् रमणीयं, श्रेयः, सत्यम्—तत् सर्वं अत्र न दृश्यते; तस्मात् कस्य विषये दृढनिश्चयः कर्तव्यः? यद् दूरस्थं वा समीपस्थं वा, चेतसि तिष्ठति, तद् विमृश्य, सर्वेषु बाह्यवस्तुषु चित्तनिवेशं परित्यजामि। अस्य जगतः स्वभावः वक्रः, मायावी, जले भ्रमरूपेण दुर्बलः; अद्यापि दुःखदः—कुतः तत्र सुखनिश्चयः? संवत्सरात् संवत्सरं, मासात् मासं, दिनाद् दिनं, क्षणात् क्षणं च, सुखानि दुःखैः विदारितानि, दुःखानि पुनः पुनः आगच्छन्ति। पुनः पुनः परीक्षितम्, दृष्टम्, पृष्टम्, निरीक्षितम्—अत्र किमपि नास्ति, यत्र पण्डितः स्थिरतां प्राप्नुयात्। ये अद्य महत्तमं पदं प्राप्ताः, ते कतिपयदिनेषु पतन्ति; चित्तमहिम्नः नाशे, कथं तत्र विश्वासः? अहं तेन बन्धनेन बद्धः, यद् न बन्धनम्; निर्मलः सन् मलिनः; उच्चस्थः पतितः—हा, स्वस्य एव अवस्था नष्टा। कथं मम अयं मोहः सहसा आगतः, यद्यपि अहं पण्डितः? मम दृष्टिः तमसा छन्ना, सूर्यस्य शिखरमिव कृष्णमेघेन। किम् एते महाभोगाः मम? के मे बान्धवाः? बालः कल्पितभूतैः त्रस्तः इव, केन अहं विक्षिप्तः? अहमेव आत्मानं जरामरणयोः बद्ध्वा, किं सम्पत्तौ दृढनिश्चयः, या चिन्तायुक्ता? आगच्छतु वा तिष्ठतु वा—किं मम सम्पदः स्थैर्यम्? बुद्बुदस्य शोभेव, मिथ्या एव एषा दर्शिता। महाधनानि भोगाश्च, प्रियाः स्वजनाश्च—सर्वं स्मृतिपथे प्रविष्टम्; वर्तमानमध्ये अपि का स्थिरता? क्व राज्ञां निधयः, क्व ब्रह्मणां, क्व वा लोका? यद् यद् पूर्वं आसीत्, तत् सर्वं गतं; किं मम विश्वासः? इन्द्रस्य ऐश्वर्यलक्षणानि अपि जले बुद्बुदवत् नष्टानि; साधवः मयि हास्यं कुर्वन्ति, यो जीविते आशां धारयामि। कोटिब्राह्माण्डाः गताः, सृष्टिचक्रमपि गतं; राजानः रजः इव विलीनाः—किं मम जीवने स्थैर्यम्? यदि अहं अस्मिन्नशून्ये मोहवशे, देहाभिमाने, येन संसाररात्रौ दुःस्वप्नवत्, विश्वासं स्थापयामि, तर्हि निन्द्यः अस्मि। व्यर्थमेव अहं अहमिति मिथ्याभिमानेन राक्षसेन ग्रस्तः; मूर्खवत् तेन नष्टः। कथं मम आयुः पुनः पुनः कालसूक्ष्मरेखया हृतम्? पश्यन् अपि न पश्यामि। येश्वराः पादपीठीकृताः, धनुःधरस्य (विष्णोः) क्रीडागोलकाः अपि, कालनामककपालिनः ग्रसिताः; किं माम् अधिकृत्य मम गर्वः? दिनानि आगच्छन्ति गच्छन्ति च निरन्तरम्; अद्यापि न अहं तं अविनाशिनं सत्यमेकं दृष्टवान्। सरसि सारमिव, सुखानि एव सर्वेषां जनानां चित्ते प्रतिबिम्बन्ति, न तु तानि क्षणिकानि विषयदर्शनानि। दुःखात् दुःखतरं प्राप्य, दुःखात् दुःखतरं पतितः; अद्यापि वैराग्यं न मम—हा, निन्द्यं मम नीचचित्तम्। यद् यद् दृढं चिन्तया उपगृहीतम्, तानि अपि स्थिराणि वस्तूनि नष्टानि; किमत्र उत्तमं द्रष्टव्यम्? यद् यद् मध्ये, आदौ, अन्ते वा रमणीयम्, तदपि सर्वं मलिनं, विनाशपङ्केन दूषितम्। यत्र यत्र कश्चित् विषयेषु रागं स्थापयति, तत्र तत्र शीघ्रं तीव्रं दुःखं अनुभवति। प्रतिदिनं, मूढः नरः, अधर्मिष्ठतरं, क्रूरतमं, दुःखतरं च अवस्थां प्राप्नोति अस्मिन्संसारे। एवं स राजा, आत्मविमर्शेन, जगद्व्यवहारस्य अनित्यत्वं, दुःखमयं स्वरूपं च अनुभव्य, गाढशोकसमन्वितः, वैराग्यपरायणो बभूव।