वसन्तकाले कदाचित् सः सुमनः कुसुमप्रसवसमये नवलतागुच्छेषु सञ्जातेषु प्रमदात्युक्तकुक्कुटकूजननिनादेषु रमणीयेषु स्थलेषु विचरन् बभूव। सः तदा सुमनोहरलताभिः शोभिते कानने प्रविश्य, यथा इन्द्रः स्वनन्दनवने रमते, तथा तत्र रमणीयतां अनुभूय। तस्मिन् शोभने सुमनोहरे च वने, केसरसुगन्धिसुगन्धितपवनेषु, मनोहरारम्यनिकुञ्जेषु विचरन्, स्वानुचरान् दूरस्थाने स्थापयामास। ततः तमालवृक्षवाटिकायाम्, अदृश्यैः सिद्धैः स्वयमेव परस्परं भाषमाणैः वाक्यानि श्रुतानि। तत्र ते सिद्धाः, शीलविरक्तचित्ताः, पर्वतकन्दरासु नित्यं वसन्तः, आत्मसाक्षात्काररसपूर्णानि गीतानि गायन्तः, पद्मनयनं तं प्रति इदं वदन् श्रावयामासुः— "यद् द्रष्टृदृश्यसंयोगात् जातं साक्षात् आनन्दनिश्चयात्मकं शुद्धं स्वभावमात्मानं वयं उपास्महे। द्रष्टारं दृष्टिं दृष्टं च सर्वसंस्कारैः सह परित्यज्य, स्वप्रभां चितिं प्रथमां आत्मानं वयं उपास्महे। निराकारं निर्विकल्पं सर्वविकल्पातीतं, अभावचिन्तनानुभवस्वरूपं आत्मानं वयं नित्यं उपास्महे। सदा सत्तानास्तयोर्मध्ये स्थितं, सर्वदीप्तीनां दीपनं आत्मानं वयं उपास्महे। निरशीर्षरूपं सर्वरूपेषु प्रतिष्ठितं, अनवरतशब्दनिनादवत् स्वात्मानं वयं उपास्महे। ये हृदयगुहायां स्थितं ईश्वरं परित्यज्य अन्यं देवताम् इच्छन्ति, ते हस्तस्थितकौस्तुभरत्नं त्यक्त्वा अन्यं मणिं यः इच्छति तादृशाः।" "सर्वकामपरित्यागेन एष फललाभः, येन कामविटपिविषवल्लीमूलमालिका उपट्यते। विषयेषु परमवैरं ज्ञात्वापि, यदि मूढः पुनः तेषु मनः बद्धं करोति, सः न गधः। पुनः पुनः विवेकवज्रेण इन्द्रियाणि उदितान्युदितानि च विनाशयेत्, यथा हरिः वज्रेण पर्वतान् भिन्दति। शुद्धहृदयः शमबलात् शान्तिसुखं लभेत्; प्रशान्तचित्तः स्वस्वरूपे स्थितः, परमानन्दं चिरकालं अनुभवेत्।" एवं सिद्धगणैः गीतानि श्रुत्वा, स राजा त्वरितम् अत्यन्तविषादं जगाम, यथा भीरवः रणध्वनिं श्रुत्वा। सः स्वपरिषदं सह गृहं प्रत्यागच्छत्, यथा वर्षाकालस्यान्ध्रः सिक्तवृक्षान् वहन् समुद्रं प्रति प्रवहति। तत्र सर्वपरिषदं विसृज्य, एकाकी स्वगृहं उच्चस्थले आरोहन्, सूर्यः इव पर्वतशिखरमिव आरूढः। तदा सः, सायंसमये विहङ्गपक्षवद् चञ्चलचित्तः, लोकव्यवहारान् निरीक्ष्य, दुःखितः विलपन् इदम् उवाच— "हन्त! कियन्ति दुःखानि अस्य जगतः, यत्र अवस्थाः नित्यं परिवर्तन्ते! अहं शिलायां शिलावद् अनवशः, व्यर्थं परिवर्त्यमानः। अनन्तस्य कालस्य केवलं अंशमात्रं जीवितं मया उपभुक्तम्; तस्मिन् एव मनः स्थापयामि—धिक् माम्, यस्य मनः नीचम्। यत् नाम राज्यं मया उपभुक्तम्, तदपि क्षुद्रमेव! तस्मिन्नपि विना दुःखी, मनः पुनः पतितम्। आदौ अन्ते च अनन्तः अस्मि, मध्ये तु दुर्बलः; बालः चित्रचन्द्रे विस्मयं यथा करोति, तथा व्यर्थं स्थितः अस्मि।" "मायाविना रचितं एतद् विश्वं मायाजालमिव; अहं मोहितः—कस्मात् अहं एवं प्रमोहितः? यत् यत् रमणीयं, श्रेयस्करं, यथार्थं, तत् अत्र न लभ्यते; तस्मात् किम् आश्रयणीयम्? दूरस्थं वा सन्निकृष्टं वा, यत् चेतसि तिष्ठति, तद् विमृश्य, सर्वं बाह्यविषयं मनसि त्यजामि।" "जगतः स्वभावः कुटिलः मायामयः, जलचक्रवत् चञ्चलः; सः अपि दुःखदः—कुतः तत्र सुखनिष्ठा? वर्षे वर्षे, मासे मासे, दिने दिने, क्षणे क्षणे च, सुखानि दुःखैः विदारितानि, दुःखानि पुनः पुनः आगच्छन्ति। पुनः पुनः परीक्ष्य, दृष्ट्वा, पृष्ट्वा, निरीक्ष्य च, न किञ्चिद् अत्र स्थिरं यत्र पण्डितः निष्ठां स्थापयेत्।" "ये अद्य महत्सु स्थिताः, अल्पदिनैः पतन्ति; मनःमहत् नष्टे, कुतः तत्र विश्वासः? अहं अविद्यमानेन पाशेन बद्धः, अपवित्रोऽपि मलिनः, पराभूतोऽपि उच्चः—हन्त, स्वस्थितिः नष्टा।" "कथं मम एष मोहः सहसा जातः, यद्यपि बुद्धिमान् अस्मि? मम दृष्टिः तिमिरितेव, यथा सूर्यस्य शिखा कृष्णमेघेन छाद्यते। किम् एते महाभोगाः मम? के मे बान्धवाः? बालः कल्पितभूतैः भीतः, तद्वत् किम् मम उद्वेगहेतुः?" "अहमेव आत्मानं जरामरणयोः बध्नामि; किमर्थं सम्पत्तिषु दृढनिश्चयं स्थापयामि, यः चिन्तामयः? आगच्छतु वा तिष्ठतु वा—कः मे सम्पत्तेः अधिकारः? सैव बुद्बुदस्य शोभेव, मिथ्यैव दर्श्यते।" "ये महाधनानि, महाभोगाः, प्रियः बान्धवाः, सर्वे स्मृतिपथे प्रविष्टाः; अद्यापि कः स्थैर्यलाभः? कुत्र राज्ञां निधयः, ब्रह्मणां वा, लोकाः वा? यत् पूर्वं आसीत्, तत् गतमेव; कः मम विश्वासः? इन्द्रराज्यलक्षणानि अपि जले बुद्बुदवत् विनष्टानि; ये जीवनाशां बध्नन्ति, तेषां साधवः हसन्ति।" "कोटिब्राह्माणि गतानि, सृष्टिचक्राणि अपि गतानि; राजानः धूलिवत् अपगता—कः मम जीवनस्थैर्यलाभः? यदि अहं एषु शून्यमोहजाले, देहभ्रान्तौ, या रात्रौ दुःस्वप्नवत्, विश्वासं स्थापयामि, तर्हि मम निन्दनीयः अवस्था।" एवं सः राजा, सिद्धगीतश्रवणानन्तरं, आत्मनः दुःखदशां, संसारस्य च मिथ्यात्वं, विषयाणां दुःखफलत्वं, आत्मनि एव निष्ठां स्थापयितुं चिरं चिन्तयामास।