महात्मनां मनः, परमसुखावस्थां विश्रान्तिं च विना, अस्मिन्संसारे चिन्ताविक्षिप्तैः श्वभिरिव वनान्तरे जीवशरीरमल्पायुषं बाध्यमानमिव तुद्यते। अस्य च देहस्य सौक्ष्म्यं, महावृक्षपत्रे चलद्बिन्दुवद्, प्राणनाथेन नियंत्रितं, शीतरश्मिचन्द्रप्रभया मृदुलीकृतं दृश्यते। सखा-बान्धवसमूहेषु, जीवः शुष्कक्षेत्रे बककण्ठच्छिद्रस्यान्ते तन्तुवद् दुर्बलः, जालचक्रे पतितः, तिष्ठति। संस्कारवायुनोदितः, आपदां वज्रपातः स्पष्टं पतति; मोहघनस्य तमसि गर्जति च विद्योतते च। तत्र दुष्टः चपलः लोभी च, विपत्तिविषवने भीषणं नृत्यं कृतवान्, पूर्णपुष्पितः घोषयन्। मृत्युमार्जारवद् क्रूरः, गृहीत्वा सर्वभूतानि मूषिकानिव, अनश्रुतपदेन, कुतश्चिदूर्ध्वात् पतति। किं तत्रोपायः, का गतिः, का चिन्ता, किं वा शरणम्? केन उपायेन एषा संसारवनव्यवस्था, या दुःखाय नयति, नोत्पद्यते? न हि पृथिव्यां न दिव्येषु स्वर्गे, किंचिदपि तुच्छं विद्यते यन्न पण्डितस्य रमणीयं भवति। कथं तर्हि, स्वभावतः निरसस्य, दुःखदग्धस्य, छिद्रितस्य च जगतः, मूढतां विना, सदा माधुर्यं स्यात्? केन सुधास्नानेन, मूलविषयुक्ता आशालता, नवमधुपुष्पवल्ल्यिव रम्या स्यात्? केन प्रक्षालनं, कामलेपितस्य मनसो मन्दाकिनीसुधया, यथा अमृतप्रभा जायते? केन उपायेन, संसारेण पथि, दृष्ट्वा लोकगमनं, दृश्यादृश्यविनाशं च, कर्तव्यं स्यात्? कथं वा, रागद्वेषरूपव्यासनानि, विषयासक्तिजन्यानी, संसारवने चरतः जीवस्य न बाधन्ते? यदा च भीषणशत्रुशिखायां पतति, तदा किं कारणं, यद् न दह्यते—स्वरक्षणात् सुवर्णमिव वह्नौ? हि, अस्मिन्संसारे, व्यवहाराभावेन, स्थैर्यं न संभवति—यथा वारि समुद्रे पतितं न तिष्ठति। ये रागद्वेषवर्जिताः, सुखदुःखास्पृष्टाः, तैलेन विना दीपशिखेव, तत्र न किञ्चित्कर्म सम्यक् अवशिष्यते। यः अहंकारवान् मनः, नित्यं चिन्तयन्, त्रिषु लोकेषु दुःखं न निवर्तते, यावत् युक्त्या निवारणं न भवति; तद् ब्रूहि, आर्याः। केन युक्त्या, व्यवहाररतस्य दुःखं न आगच्छति? अथवा, त्यक्तकर्मणः उत्तमं मार्गं वद। केन, केन, कस्य वा उपायेन, आर्यस्य मनः पूर्वं परमविशुद्धविश्रान्तिं प्राप्तम्? भगवन्, यथाविदितं त्वया, मोहनिवृत्तये वद—केन उपायेन यूयं मुनयः दुःखात् मोक्षं प्राप्ताः? यदि तादृशो मार्गो नास्ति, अथवा कोऽपि स्फुटं न वदति, सति अपि तस्मिन्, अहं च स्वयम् तां परमविश्रान्तिं न प्राप्नोमि, तर्हि सर्वकामान् परित्यज्य, अहंकारमपि त्यजामि। नाहं खादामि, नापि वारि पिबामि, न वस्त्राणि धारयामि; स्नानदानभोजनादिकं कर्म न करोमि। नाहं समृद्धौ नापि विपत्तौ कर्मसु प्रवर्ते; शरीरत्यागमेव मे स्पृहाऽस्ति, हे मुनिवर। केवलं निर्भयः, निरममः, निरसूयकः, मौनं स्थापयन्, लेखनकर्मणि नियुक्त इव तिष्ठामि। शनैः शनैः श्वासप्रश्वासस्मृतिमपि परित्यज्य, व्यर्थं शरीरव्यवस्थानं त्यजामि। नाहं शरीरस्य, न च तत् मम; दीपशिखेव तैलरहितः शान्तोऽस्मि। सर्वं त्यक्त्वा, एतत् देहं परित्यजामि। एवं रामः, शुद्धशीतलकरप्रभया विराजमानः, महाविवेकविस्तारितचित्तः, महत्सु मुनिषु नीलकण्ठपक्षिरिव मेघमध्ये शब्दं कृत्वा विश्रान्तः मौनं जगाम। एवं रामेण, यः पद्मपत्रनयनः, राजपुत्रः, मनोमोहविनाशकवचनानि उक्तानि, सर्वे तत्र उपस्थिताः आश्चर्यचक्षुषः बभूवुः, वस्त्राणि धारयन्तः, शरीराणि श्रोत्राभिलाषेण उत्थितानि इव। संसारेभ्यः सर्वासङ्गविनिर्मुक्ताः, शेषकामनिष्कलाः, क्षणमिव अमृतसिन्धुवेगैः क्षिप्ताः इव बभूवुः। रामभद्रस्य तानि वचनानि, चित्ररङ्गवद्, तेषां कर्णयोः प्रविश्य, अन्तर्ये अभ्युदितानन्दपूर्णानि बभूवुः। वसिष्ठविश्वामित्रादिमुनिभिः, सभायां उपविष्टैः, जयन्तघृष्टिप्रमुखैः मन्त्रिवरेण, मन्त्रकुशलैः च—दशरथादिभिर्नृपैः, नगरजनैः, सूतमागधैः, कुलीनैः, राजपुत्रैः, वेदविद्भिर्ब्राह्मणैः च— एवमेव दासैः, मन्त्रिभिः, पञ्जरस्थपक्षिभिः, क्रीडाचक्रे स्थगितमृगैः, चर्याहीनैः अश्वैः—कौसल्याप्रमुखाभिः स्त्रीभिः, स्वस्वगृहवातायनेषु स्थिताभिः, मौनमणिनूपुरधारिणीभिः, स्थिरसङ्घैः। उद्यानवृक्षलतानां साकं, कपिभिः स्वगृहेषु, गीतनिष्क्रान्तैः पक्षिसमूहैः च। गगनचरैः सिद्धैः, गन्धर्वकिन्नरैः, नारदव्यासपुलहादिमुनिप्रवरैः, देवाधिपैः, विद्याधरपतिभिः, महोरगैः च—सर्वैः, रामस्य तानि अद्भुतानि पुण्यानि वचनानि श्रुतानि। तदा, रघुकुलचन्द्रमसदृशः, पद्मनयनः रामः, मौनं स्थितः।