विदेहराजस्य कथा विदेहराजस्य जनकस्य जीवनकथां शृणु। यः सत्संस्कृताचार्यसेवया, निर्मलबुद्ध्या च मनोज्ञानरत्नं परीक्ष्य, दीर्घकालं स्वप्रकाशमन्तः पश्यन्, अस्मिन्लोके निर्मलावस्थाम् आप्नोति। सर्वेषां भूतानां क्रमः सम्यक् निरूपितः; अधुना, कमलनयन राम, शृणु, यथा मोक्षमार्गद्वयं प्रवृत्तम् अस्ति। अस्मिन्संसारसंकटे देहवन्तः द्वौ उत्तमौ मोक्षमार्गौ सन्ति। एकः क्रमशः, गुरुणा उपदिष्टाभ्यासेन, शनैः शनैः, एके वा बहुषु जन्मसु, सिद्धिदः स्यात्। द्वितीयः तु शीघ्रः—यदा कश्चित् स्वमतेन किञ्चिद् विवेकं लभते, तदा ज्ञानप्राप्तिः आकाशात् फलपातवत् सहसा जायते। अस्य सहसा ज्ञानसंपादनस्य यथार्थं बोधाय, पुरातनां कथां शृणु यां अहं वक्ष्यामि। पुण्यपापविनिर्मुक्ताः महापुरुषाः, यथा आकाशात् फलपातवत्, परमं निर्मलविवेकं प्राप्नुवन्ति, तदपि शृणु। विदेहानां मध्ये जनकनाम्ना राजा आसीत्। तस्य बुद्धिः उन्नता, सर्वविपत्तयः नष्टाः, श्रीः वर्धमानाऽभूत्, महाबलसम्पन्नश्च। सः कामद्रुम इव कामार्थिभ्यः, मित्रेषु पद्मसूर्यः, बान्धवेषु वसन्तः, स्त्रीणां प्रेमध्वजः इव आसीत्। द्विजोत्पलानां शीतरश्मिः इव, शत्रुदार्कः, कुलरत्नसागरः, विष्णुरिव महीतले स्थितः। एकदा वसन्तकाले, नवपल्लवितलतानां पुष्पगुच्छेषु, प्रमत्तकोकिलगीतयुतायाम्, सः विचरन्, पुष्पितलतावनं प्रविवेश, यत्र सुरेन्द्रः इव नन्दनवनं रम्यं रमयति। तत्र सुरभिकेसरगन्धपवनैः सुगन्धिते, शोभनकुञ्जेषु सः विचरन्, स्वचरस्यान्तिके स्थिता अनुचराः दूरे स्थिताः। तदा तमालवनान्तरे, अदृश्यसिद्धानां संवादं शृणोत्। एषा गीतिः, राम, आत्मदर्शिनां पर्वतगुहावासिनां, ज्ञानरसपूर्णा। सिद्धाः जगुः—यत् आत्मस्वरूपं दृश्यदृग्दर्शनसंयोगात् उदितं, प्रत्यक्षानन्दनिश्चयात्मकं, तत् शुद्धं स्वरूपं वयं वन्दामः। दृग्दर्शनदृश्यं सर्वसंस्कारैः सह परित्यज्य, आत्मनः आद्यप्रकाशं वयं पूजयामः। निराकारं, निसंकल्पं, सर्वविकारातीतं, शून्यध्यानानुभूतिस्वरूपं, आत्मानं वयं सदा वन्दामः। यः प्रकाशप्रकाशकः अस्ति, सदैव सत्त्वासत्त्वयोः मध्ये स्थितः, तं आत्मानं वयं उपास्महे। आकाररहितं, सर्वरूपस्थितं, अनवरतध्वनिमन्तं आत्मानं वयं वन्दामः। ये हृदयगुहाशयमन्तर्यामीश्वरं परित्यज्य अन्यं देवतां याचन्ते, ते स्वहस्तस्थं कौस्तुभमणिं परित्यज्य अन्यरत्नमिच्छन्ति इव। सर्वेषां कामनां परित्यागेन एतत् फलं लभ्यते, येन कामविषवृन्तमूलमाला उपाट्यते। विषयानां परमवैरूप्यमपि ज्ञात्वा, यः मूढः पुनः तेषु मनः बद्ध्वा तिष्ठति, सः न खलु गर्दभोऽपि। पुनः पुनः, उत्पन्नानुत्पन्नान् इन्द्रियग्रामान् विवेकवज्रेण नाशयेत्, यथा हरिः वज्रेण पर्वतान् विध्वंसयति। शान्तात्मा शमबलात् प्रशान्तिं लभते; मनः प्रशम्य स्वस्वरूपे स्थितः, परमं सुखं दीर्घकालं अनुभवति। एवं सिद्धगणगीतिं श्रुत्वा, राजा जनकः शीघ्रं विषादं प्राप्तः, यथा भीरवः रणध्वनौ। सः स्वपार्षदं स्वयम् अनुगृह्य, वारिवेगः शरत्कालवृक्षान् यथा, गृहं प्रत्यागच्छत्। ततः, सर्वान् अनुचरान् विसृज्य, एकाकी स्वगृहं समुन्नतं प्राविशत्, सूर्यः इव पर्वतशृङ्गमाधिरूढः। तत्र, सायाह्नपक्षिणां पक्षवद्, चञ्चलमनाः, जगत्प्रपञ्चं निरीक्ष्य, दुःखितः विललाप— "हा हन्त! कियदिदं संसारवृत्तं दुःखमयम्! शिलायां शिलावत्, अशक्तः, व्यर्थं विक्षिप्तोऽस्मि। अनन्तकालस्य केवलं अंशमात्रं मया जीवितम्; तस्मिन्नेव चिन्तां स्थापयामि—हन्त, निचेतसोऽहम्। कियद् वा एतन्मम राज्यं, यत् जीवनकाले उपभुक्तम्? तस्य किं मूल्यं? तद्विना दुःखमेव, मनः पुनः पतितम्। आदौ च अन्ते च अनन्तोऽस्मि, मध्ये तु दुर्बलजीवनः; बालकः चित्रचन्द्रे विस्मितः इव, व्यर्थं स्थितः किमर्थम्? मायाविनः मायेयम् इयं विश्वविन्यासः, मायाजालम्; हा, मोहग्रस्तोऽस्मि—केन मया इत्थं मोहितः? यत् किञ्चित् रमणीयं, शुद्धं, यथार्थं, तत् अत्र न दृश्यते; तस्मात् कस्यां स्थितौ धृतिं स्थापयामि? दूरस्थं वा सन्निकृष्टं वा, यद् मनसि तिष्ठति, तदपि ज्ञात्वा, सर्वं बाह्यविषयासक्तिं परित्यजामि। संसारस्वभावः कुटिलः, छला, जलवर्तुलवत् दुर्बलः; अद्यापि दुःखदः—तत्र सुखे किम् आश्रयणीयम्? वर्षे वर्षे, मासे मासे, दिने दिने, क्षणे क्षणे च, सुखानि दुःखैः विदारितानि, दुःखानि पुनः पुनः आगच्छन्ति। पुनः पुनः परीक्षणेन, निरीक्षणेन, प्रश्नेन, द्रष्टव्यम्—न किञ्चिदत्र सारवत्, यत्र धीरः स्थातुं शक्नोति। ये अद्यैव महत्त्वस्य शिखरे, ते कतिपयदिनेषु पतन्ति; मनःमहत्त्वे विनष्टे, कथं अस्मिन्संसारे विश्वासः कर्तव्यः?" एवं जनकः, सिद्धगीतिश्रवणात्, आत्मदर्शनाय प्रवृत्तः, संसारदुःखानुभवनात् वैराग्यं प्राप्तः।