श्रृणु, हे सुन्दरी, अतिशयमङ्गलं च रमणीयं शमविचारप्रकरणं, यद् उत्तमधर्मे हितं च प्रतिष्ठितं। राघव, अयं संसारमायायाः दीर्घकालिकः भ्रमः, रजस्तमोगुणयुक्तैः जनैः धृतः, यथा दृढस्तम्भैः उपनिषद् मण्डपः स्थीयते। परन्तु, सत्प्रवृत्तिसम्पन्नैः वीरैः, यथात्वं गुणयुक्तः, सायं प्रौढा माया सहजं त्यज्यते, यथा नागः जीर्णं त्वचं विसृजति। ये सतोगुणयुक्ताः, अथवा रजःसत्त्वमिश्राः, हे महात्मन्, ते विश्वं सम्यक् परीक्षन्ति—अतीतं, भविष्यत्, परमं च तत्त्वं। शास्त्रसंगतिः, सत्संगः, सुजनसंपर्कः, पापवर्जनं च—एतेषु विवेकिनां बुद्धिः दीपवत् प्रकाशते। आत्मनः मनसा एव आत्मनि विचारः कर्तव्यः; ज्ञेयप्राप्त्यन्ते एव तत्त्वज्ञानं सिध्यति, तदन्यथा न। विद्वत्सु, विवेकिनां, धैर्ययुक्तानां, कुलीनानां च मध्ये, हे कुलवर्धन, त्वं रजःसत्त्वसम्भवेषु श्रेष्ठः। हे बुद्धिमन्, स्वयमेव संसारारंभे सत्यम्-असत्यम् परीक्षस्व; सत्यम् एव अनुवर्तव्यं। यद् आदौ अन्ते च नास्ति, तत् कatham् सत्यम्? यद् आदौ अन्ते च नित्यं, हे राम, तत् एव सत्यम्, अन्यत् न। यस्य मनः असत्यादौ-अन्ते वस्तुनि आसक्तं, तस्य मोहग्रस्तस्य विवेकः कथं जायेत? अत्र मनः एव उत्पद्यते, मनः एव वृद्धिं यान्ति; किन्तु यथार्थदर्शनात् मनः एव लीयते। अत्र त्रिषु लोकेषु, हे ब्रह्मन्, मनः एव संसारी, जरामरणपात्रं च इति मया ज्ञातम्। तत् संसारसागरात् पारं गन्तुं साधनं निश्चित्य कथय; रघूणां अन्तरतमः तव सूर्यवत् प्रकाशेन नश्यति। प्रथमं, हे राघव, शास्त्रेन, परमवैराग्येन, सत्संगेन च मनः शुद्ध्यर्थं नियोज्यते। यदा मनः कुलगुणैः सुसंस्कृतं वैराग्यं प्राप्नोति, तदा तत्त्वज्ञानशिक्षकान् अनुवर्तव्यं। तैः उपदिष्टं ध्यानं, पूजा, अन्यानि च साधनानि आचरन्, शनैः शुद्धतमं पदं प्राप्नोति। शुद्धविचारात् आत्मा आत्मन्येव प्रकाशेन आत्मानं पश्यति, यथा शीतांशुः स्वप्रभया स्वप्रतिबिम्बं पश्यति। यावत् मनः विचारवनं न प्रविशति, तावत् जनाः संसारसिन्धौ तृणवत् तिर्यक् नीयन्ते। विचारात् वस्तूनां स्वरूपं ज्ञात्वा, विवेकिनः बुद्धिः सर्वं वशं करोत्, यथा सौम्यजलम् रेतः संयमयति। एषः सुवर्णम्, एषः भस्म—यदा भेदः स्पष्टः, तदा स्वात्मज्ञस्य मोहः नास्ति, यथा सुवर्णकारस्य। यदा दीर्घकालं ज्ञातं यः आत्मा अव्ययः, निराकाङ्क्षः च, तदा कस्य मोहः, कस्य अवसरः? यस्य रत्नस्य तत्त्वं अज्ञातं, तस्य मूल्ये भ्रमः; तत्त्वज्ञाने निश्चितमूल्ये, मोहः कुतः? हे जनाः, अज्ञातात्मा दुःखसंपादनाय नयति; ज्ञातात्मा अनन्तत्वं, सुखं, शान्तिं च दत्ते। शरीरात् आत्मानं विविक्त्य, यः मिलित्वा आच्छादयति, शीघ्रं स्वस्वरूपे स्थित्वा। शुद्धात्मा शरीरस्य किंचित् सम्बन्धोऽपि नास्ति, यथा पङ्कः, कम्बुकाण्डः, सुवर्णं च न स्पृशन्ति, जनाः तु तद्वदन्ति। आत्मा शरीरं च पृथक्, यथा जलं कम्बुपत्रे; अहम् बाहुं उत्तोल्य घोषयामि, किन्तु कोऽपि न शृणोति। यावत् मनः तामसवशं कूर्मवत् गह्वरं प्रविष्टं, तावत् स्थूलशरीरं विषये लीनं, आत्मविचारं विस्मृत्य। तावत् संसारतमः न चन्द्रेण, न अग्निना, न द्वादशादित्यैः अपि न नश्यति। यदा मनः जागरूकं स्वस्थितिं परीक्षति, तदा अन्तरतमः प्रातः सूर्येण रात्रिवत् पलायते। सदा मनः, यः सुखशय्यायां शयानं, परमविवेकाय जाग्रय; जागरणं संसारं हन्ति, यः महादुःखदायकः। यथा आकाशः धूलिना न मलिनः, न कम्बुजलं पङ्केन, तद्वत् आत्मा शरीरसंयोगेऽपि न मलिनः। यथा पङ्कः, अन्यद्रव्यं च सुवर्णे आसक्तं, अन्तरं न परिवर्तयति, तथा जडशरीरं आत्मा न स्पृशति। सुखदुःखानुभवः आत्मनि इति मन्यते, किन्तु तत्त्वतः स चन्द्रस्य वर्धनक्षयवत् असत्यम्। सुखदुःखं शरीरस्य, न आत्मनः, यः सर्वातीतः; तद् अज्ञानिनां, अज्ञाननाशे, तस्य न कस्यचित्। कोऽपि न सुखस्य, न दुःखस्य स्वामी; हे राघव, सर्वं शान्तं अनन्तात्मना व्याप्यं पश्य। सृष्टिविलासाः, यः दृश्यन्ते, तानि जलतरङ्गवत्, आकाशपक्षवत्, आत्मनि एव। यथा रत्नं कारणं विना स्वप्रतिबिम्बं विक्षिपति, तथा च आत्मा प्रकाशरूपः, सृष्टिं प्रसारयति। हे बुद्धिमन्, आत्मा च जगत् नैकम्, न द्वयम्, नासत्यम्; सर्वं केवलं अभिव्यक्तिरूपम्, इदानीं प्रकटते। नूनं सर्वं ब्रह्मैव; सर्वं आत्मना व्याप्यं; त्यज 'अहं इदम्, इदम् अन्यत्' इति मोहम्। यत्र नित्यब्रह्मराशौ कल्पनाः न जायन्ते, यथा समुद्रे बहुजलरूपाः न सन्ति, हे राम।