यदा तस्मिन्नेव समये समाप्ते, रामः कमलासनसुतं महर्षिं महाबलपराक्रमं ज्ञानसम्पन्नं समुपेत्य, सप्रणयं वाक्यमुवाच। "भगवन्, सर्वधर्मवित्, केवलं तव कृपया एषा दिव्यविद्या मया लब्धा; तव उत्तमं शिक्षां प्राप्य, अहं धन्यः। यद्यद् आदेशयसि, तत्सर्वं तद्वत् एव, नान्यथा; अहं जाग्रतः तव वचनार्थं रात्रौ चिन्तितवान्। जीवनान्धकारनिवारणाय, भगवन्, गतदिवसे त्वया भूमौ सूर्यवत् मनोहरं प्रकाशमयं वाक्यराशिं विस्तारितम्। तद् सर्वं, निरुत्सन्नचित्त, गुणयुक्तं, अद्भुतं रत्नसमूहमिव, मया हृदि स्थापितम्। को नु, सिद्ध्यर्थं, तव उपदेशं शिरसि न धारयेत्—हितकरं, सुखदं, पुण्यं, आनन्ददं च? यः संसारमोहावरणं विलीनयति, तव प्रसादेन शान्तोऽस्मि, वर्षान्ते दिवसाः इव। तव उपदेशः पुण्यः—आरम्भे मधुरः, मध्ये सौभाग्यवर्धकः, अन्ते परमफलदायकः। त्वदीयं वचनं सदा प्रस्फुरद्, श्वेतं, अव्ययम्, मनोहरं, हृदयमङ्गलदं, अस्माकं उत्तमं फलम् ददातु। शाश्वतशास्त्रेश्वरः, पुण्यवारिसरः, नानाव्रतधारी, त्वदीया निष्पापकृपा मयि विस्तारिता भवतु।" एवं रामस्य वचने श्रुत्वा, महर्षिः सप्रेमं प्रत्यवदत्— "श्रुणु, रमणीय राम, शमसंबन्धी उत्तमं सुखदं विभागं, यः परमसिद्धान्ते हितकरः, सुप्रतिष्ठितः च। एषा दीर्घकालिका संसारमाया राजस्तमःप्रधानैः जनैः धारणीयते, स्थूलस्तम्भैः मंडपमिव। सत्त्वनिष्ठैः वीरैः, गुणसम्पन्नैः, तव सदृशैः, सा पक्कमाया सहजं त्यज्यते, सर्पः जीर्णत्वकं यथा। सत्त्वप्रधानैः, अथवा राज-सत्त्वमिश्रैः, विवेकिनः, जगत्—अतीतं, अनागतं, परमार्थं च—समीक्ष्यते। शास्त्रसंगतिः, सत्संगः, पुण्यसम्पर्कः, पापवर्जनं च, विवेकबुद्धिं जनयन्ति, दीपमिव। स्वविचारस्यैव, आत्मनं मनसा परीक्षेत; ज्ञेयप्राप्त्यन्तं, तद् न साक्षात्। विवेकिनां, धीराणां, स्थिराणां, कुलीनानां मध्ये, हे कुलानन्द, त्वं राज-सत्त्वसम्भूतानां श्रेष्ठः। स्वयं पश्य, हे विवेकिन्, संसारारम्भे—किम् सत्, किम् असत्—सत्ये तिष्ठ। यद् आदौ अन्ते च नास्ति, तत् कथं सत्? यद् आदौ अन्ते च नित्यं, तत् एव सत्यम्, नान्यत्। यस्य मनः आद्यन्तशून्ये वस्तुनि आसक्तं, तस्य मोहितस्य, अज्ञस्य, विवेकः कथं स्यात्? इह मनः एव जायते, मनः एव वर्धते; परमार्थदृष्ट्या मनः एव विलीयते। मया ज्ञातम्—त्रिषु लोकेषु मनः एव संसारकर्ता, वृद्ध्यरण्यायनम् च। तत् अतिक्रमणाय साधनं निश्चित्य कथय; राघवस्य अन्तरतमः तव सूर्यप्रभया विनश्यति। प्रथमं, राघव, शास्त्रेण, वैराग्येण, सत्संगेन च, मनः शुद्ध्यर्थं प्रेर्यते। यदा मनः कुलसम्पन्नत्वेन बलवद् वैराग्यं प्राप्नोति, तदा ज्ञानगुरून् अनुसरेत्। तेषां उपदेशेन, ध्यानं, पूजनं, इत्यादि साधनं कृत्वा, शनैः परमशुद्धं पदं प्राप्यते। शुद्धविचारेण, आत्मा स्वप्रकाशेन स्वं पश्यति, शीतचन्द्रः स्वप्रतिबिम्बं यथा। यावत् मनः विचारवनं न प्राप्नोति, लोकः संसारसिन्धौ तृणानि इव तिर्यक् क्षिप्यते। विचारेण पदार्थस्वभावे ज्ञाते, विवेकिनः बुद्धिः सर्वं वशं करोति, मृदुजलं मरुत् रेतः इव। एष सुवर्णम्, एषा भस्म—विवेकदृष्ट्या भेदे ज्ञाते, आत्मवित् भ्रमं न प्राप्नोति, सुवर्णकारः इव। यदा दीर्घकालं आत्मा अक्षयः, निराकाङ्क्षः इति अनुभूयते, तदा कस्य मोहोऽत्र, कस्य अवसरः? रत्नस्य सारः अज्ञातः, तदा मूल्ये भ्रमः; ज्ञाते तु सारः, निश्चिते मूल्ये, भ्रमः कुत्र? हे जनाः, अज्ञातात्मा दुःखप्राप्तौ नियोजयति; ज्ञातात्मा अनन्ते, सुखे, शान्तौ च। स्वात्मानं शरीराद् व्यतिरिक्त्य, यः मिश्रितः, तम् शीघ्रं स्वस्वभावे स्थापय। शुद्धात्मा शरीरस्य किंचित् सम्बन्धः नास्ति, यथा पङ्कः, कमलनालः, सुवर्णस्य स्पर्शं न करोति, जनाः तु तद् मन्यन्ते। आत्मा शरीरं च पृथक्, जलं कमलपत्रं यथा; हस्तौ उत्तोल्याहं रोदामि, किन्तु कोऽपि न शृणोति। यावत् मनः तामसवशं, कूर्मः गर्ते इव, निवृत्तं, तावत् स्थूलशरीरं सुखेषु रमते, आत्मविचारं विस्मर्यते। तावत् संसारान्धकारः चन्द्रेण, अग्निना, द्वादशसूर्यैः अपि न नश्यति, किंचित् अपि। यदा मनः जाग्रति, स्वस्थितिं परीक्षते, तदा अन्तरतमः पलायते, रात्रिः सूर्येण यथा। सदैव सुखोपभोगशय्यायां स्थितं मनः उत्तमविवेकाय जाग्रय; जागरणं संसारं, महादुःखदं, नाशयति।" एवं महर्षेः एवं रामस्य संवादः, श्रद्धया, प्रेम्णा च, शान्तिप्रदः, ज्ञानवर्धकः, धर्ममूलः अभवत्।