राजा उक्त्वा, महात्मा वसिष्ठः रामं समीक्ष्य, तं वक्ष्यमाणं वाक्यम् उदाहरत्। ‘‘राघव! त्वं स्वकुलस्यैकचन्द्रः, बुद्धिमान् असि। पूर्वं मया यत् अर्थम् उपदिष्टं, सर्वतः विचिन्त्य, किं स्मरसि? हे रिपुनाशन! सत्त्वादिगुणवैशिष्ट्येन विविधेषु सृष्टिषु यः भेदः, तं किं स्मरसि? भगवत्स्वरूपं यत् सर्वं, न सर्वं, सत्, असत्, परमात्मनः शुद्धरूपं, किं तं नित्योपदिष्टं स्मरसि? यथा जगत् विश्वेश्वरात्, राजराजात्, उत्पन्नम्—तद् त्वं, गुणग्राही, किं स्मरसि? अज्ञानरूपं यत् व्याप्य, सूक्ष्मं, दुर्बलम्, अनन्तम्, सीमितवत् दृश्यते—तद् किं स्मरसि? यत् निश्चितम्—मन एव पुरुषः, न अन्यत्—लवणादिविचारात्, तद् किं स्मरसि? हे राम! सर्ववाक्यार्थं किं सम्यक् विचिन्तितम्? गतरात्रिविचारः किं हृदि स्थापितः? यद् पुनः पुनः हृदि ध्यायते, दृढीकृतं, तद् फलम् उपयच्छति; न तु यदा विस्मृतं, वा लघुचित्तेन उपेक्षितम्। त्वं शुद्धविशिष्टवाक्यस्य पात्रम्, सम्मानदायकः; तव हृदयम् एकाकि, निर्मलम्—मुक्तानां वंश्यदण्डवत्।" एवं काले गते, रामः कमलासनस्य पुत्रं, महाशक्तिम् महाज्ञानं वसिष्ठं, इदं वचनं अब्रवीत्—‘‘भगवन्! सर्वधर्मवित्, केवलं तव कृपया एतद् प्रकाशितम्; तव उत्तमशासनं प्राप्य अहम्। यद् यद् आज्ञापयसि, तत् एवं, न अन्यथा; रात्रौ निद्राहीनः तव वाक्यार्थं विचिन्तितवान्। कालजीवनतमः दूरं कर्तुं, भगवन्, गतम् दिवसे तव तेजोमयम् वचनराशिम् भूमौ सूर्यवत् प्रसारितम्। तत् सर्वं, अविचलितचित्तस्य तव, मया हृदि स्थापितम्—रम्यं, पुण्यम्, अद्भुतम्, समुद्ररत्नसङ्ग्रहवत्। कः तव उपदेशं शिरसि न धारयेत्—हितम्, रम्यम्, पुण्यम्, सुखदायकम्—सिद्ध्यर्थम्? अस्माकं संसारमोहावरणं क्षीयमानम्, तव कृपया प्रशान्ताः स्म, वर्षान्तदिनवत्। तव उपदेशः पुण्यः—आरम्भे मधुरः, मध्ये सौभाग्यवर्धकः, अन्ते परमफलदायकः। तव वचनानि नित्यं प्रस्फुटितानि, शुक्लानि, अव्ययानि, हृदयहर्षदायकानि, उत्तमफलप्रदायिनि सन्तु। भगवन्, नित्यशास्त्रेश्वरः, पुण्यवारिसरः, नानाव्रतधारः, तव पापविहीनः अनुग्रहः मम स्यात्।" वसिष्ठः पुनः रामं उवाच—‘‘शृणु, शोभने, शमसम्बन्धिनीं उत्तमां रम्यां च कथां, या हितकरी, उत्तमधर्मे प्रतिष्ठिता। हे राम! दीर्घकालिकं संसारमायां रजस्तमोगुणयुक्तैः जनैः धारणीयम्—यथा स्थूलस्तम्भैः मंडपः तिष्ठति। किन्तु, सत्त्वनिष्ठैः वीरैः, यथा त्वं गुणयुक्तः, सा पक्कमाया सरलतया परित्यज्यते—यथा सर्पः पुरातनत्वकं त्यजति। ये सत्त्वगुणयुक्ताः, वा रजःसत्त्वमिश्राः, हे गुणग्राही, ते विश्वं सम्यक् परीक्षन्ति—अतीतं, भविष्यत्, परमसत्यं च। शास्त्रसंगतिः, साधुसंगः, सत्संवादः, पापवर्जितता—एतेषु बुद्धिः उद्भवति, दीपवत् प्रकाशमान्। आत्मविचारेणैव स्वं मनसा परीक्षेत्; ज्ञेयं यावत् न प्राप्तम्, तावत् न सत्यम्। विवेकिनां, धीराणां, कुलीनानां मध्ये, हे कुलवर्धन, त्वं रजःसत्त्वसम्भूतानां अग्रणी। स्वयम् पश्य, हे बुद्धिमन्, संसारारम्भे—किम् सत्यम्, किम् असत्यम्—सत्ये स्थिरः भव। यद् आदौ अन्ते च न अस्ति, तत् कथम् सत्यम्? यद् आदौ अन्ते च नित्यं, हे राम, तदेव सत्यम्, न अन्यत्। यदि कस्यचित् मनः आद्यन्तशून्ये वस्तुनि आसक्तम्, तत्र विवेकः कथम् उद्भवेत्, तस्मिन् मोहिते अज्ञे? अत्र मन एव जायते, मन एव वर्धते; किन्तु यथार्थदृष्ट्या मन एव विलीयते। मया ज्ञातम्, हे ब्रह्मन्, त्रिलोक्यां मन एव संसारी, जरामरणपात्रम्। तद् अतिक्रमणाय साधनं निश्चित्य कथय; राघवस्य अन्तरतमः तव सूर्यप्रभया नश्यति।" वसिष्ठः पुनः उपदिशति—‘‘प्रथमम्, हे राघव, शास्त्रेन, परमवैराग्येन, साधुसंगेन, मनः शुद्धाय नियोज्यते। यदा मनः कुलगुणेन दृढं वैराग्यं प्राप्नोति, तदा तत्त्वज्ञानशिक्षकान् अनुसरति। ततो, तेषां उपदिष्टेन, ध्यानपूजनादिना, शनैः शनैः परमशुद्धं पदं प्राप्नोति। शुद्धविचारेण आत्मा स्वम् आत्मानं स्वप्रकाशेन पश्यति—यथा शीतचन्द्रः स्वदीप्त्या स्वप्रतिबिम्बं पश्यति। यावत् मनः विचारवनं न विश्राम्यति, तावत् जनाः संसारसागरं तृणवत् सञ्चलन्ति। यदा वस्तुनः स्वरूपं विचारेण ज्ञायते, तदा पुरुषस्य बुद्धिः सर्वं वशं करोति—यथा मृदुजलम् रेतः शमयति। ‘‘एतद् सुवर्णम्, एतद् भस्म’’—यदा भेदः स्पष्टः, तदा आत्मज्ञस्य भ्रमः न अस्ति—यथा सुवर्णकारः न मोहितः।