नवीनविलोललोचनाः कुलाङ्गनाः सौम्यवातायनसमीपे सुविस्तीर्णेषु पुष्पविक्षिप्ततलेषु सुखासीनाः सर्वतः पश्यन्त्यः स्थिताः। तासां नेत्राणि जालकान्तर्गतमरिचिसंरम्भं, मणिमयमणिकान्तिसंयुतं पिङ्गलवातायनं च पश्यन्ति; केवलं लाघवमात्रेण चपलाः, श्वेतचामरधराः, मौनिन्य एव ताः युवतयः विराजन्ते। तत्प्राङ्गणे शुक्लमुक्ताफलविच्छायिते भूमितले, यत्र सूर्यरश्मयः द्वितीयचन्द्रमिव प्रतिबिम्बन्ते, तत्र मधुकरवृन्दं तदीयरश्मिबिन्दून् तृप्त्यै न स्पृशन्ति, ताः किरणाः अन्यदिति मन्यमानाः, यथा भ्रमरः मोहितः गगनस्थमेकमेव मेघमवलम्बते। एवं तत्र वसिष्ठवचनामृतप्रवाहं शृण्वन्तः सज्जनाः विस्मयेन तदनु स्तुवन्ति, मृदुशुभ्रसुस्पष्टवाक्यैः, अन्योन्यं प्रहसन्तः, गुणसंकीर्तनानन्दमग्नाः। तदानीं सर्वतः—नगरात्, व्योम्नः, सर्वतः च—राजानः, मुनयः, सिद्धाः, विद्याधराः, कुलिनभिक्षवः, ब्राह्मणाश्च, सर्वेषु श्रेष्ठाः, मौनसंकेतनैः सह, गाम्भीर्यसंबद्धवाक्यैः, मौनिनः, सभां समुपविविशुः। तत्र वातः सुवर्णरजःसिक्तमत्तभृङ्गवृन्दं अर्धोन्मीलितकोमलपङ्कजकोष्ठेषु सञ्चालयन्, शृङ्खलानिनादैः काञ्चीनूपुरस्वनैः च, शीतरजनीसिक्तं तं स्थलमाविश्य, मधुरं निनादयति। गन्धवहाः मेघाः चन्दनधूपसम्भृतसुगन्धिनः, नवानां पुष्पाणां सुरभिसंयोगेन सन्तप्ताः, तेषु विक्षिप्तपुष्परजः संस्थितम्, भ्रमरनिनादेन च व्याप्ताः। एवं रमणीयायां सभायां, मेघगम्भीरस्वरेण, प्रतिवाक्ये स्पष्टे, विश्वासपूर्णे, दशरथो महर्षिं प्रति वाक्यमुवाच— “भगवन्! यः गतदिने भवता युक्तिप्रसङ्गेण प्रवृत्तो धर्मोपदेशः, स तपःकृशात् अपि अधिकं क्लेशं किं निवारितवानिति?” “यद्वचस्त्वया प्रोक्तम्, हर्षवर्धनं, सामान्यवाक्यसमूहात् भिन्नं, तदत्र अस्मान् अमृतवर्षेण इव तर्पितवान्।” “यथा चन्द्रकिरणाः अमृतमयाः तमः नाशयन्ति, तथा एतानि शुद्धानि महात्मनः वचनानि अन्तःकरणे शीतलतां जनयन्ति।” “अपूर्वसौख्यप्रदानी, परमार्थनिष्ठानि, एतानि सुबोधवचनानि अमृतवर्षवत् गाढमोहं अपि नाशयन्ति।” “सः पूज्यः धर्मवृक्षः, यस्य वाक्प्रसूनलता आत्मरत्नप्रकाशनैकदीपः, परमसत्यस्य च प्रकाशकः।” “यथा शशाङ्ककिरणैः तमः नश्यति, तथा सत्पुरुषवाक्यैः सर्वपापानि दुष्कृतानि च विनश्यन्ति।” “कामलुब्धादिबन्धनानि अस्माकं भवबन्धनानि, भगवन्, भवद्वचनैः शरद्गगने मेघविनाशवत् सुकुमाराणि जातानि।” “इदानीं वयं निर्मलमात्मानं द्रष्टुं प्रारब्धवन्तः, यथा जन्यन्धाः तैलदृष्ट्या सुवर्णदर्शनं कुर्वन्ति।” “हृदयगगने संसृतिवासना-रजःशबलः तिमिरपटलः, भवद्वचःशरदृतुना क्षीणः जातः।” “स्वर्गद्रुमपुष्पमणिश्रवणामृततरङ्गाः अपि, महात्मनां वचनानां आन्तरिकसुखाय तुल्याः न भवन्ति।” “राघव! महात्मसङ्गे प्रतिदिनं यः कालः स एव प्रकाशवान्; अन्ये तु अन्धदिवसाः तमःवासिनः एव।” “राम! त्वं तत्त्वदर्शिनं मुनिं पुनः जागरय, यः शमस्थितः अस्ति, यः तत्त्वदर्शनकाङ्क्षया युक्तः।” एवं राज्ञा उक्ते, वसिष्ठः महर्षिः, रामं प्रति सस्मितम् इदं वचनमुवाच— “राघव! वंशचन्द्र! मया पूर्वं यत् सम्यगुक्तं, तत्त्वार्थं सर्वतः विचिन्त्य, स्मरसि किल?” “शत्रुनाशन! सर्वेषां सृष्टीनां गुणभेदानुसारं भेदान्, स्मरसि किम्?” “राम! सदा उपदिष्टं दैवस्वरूपं—सर्वं, असर्वं, सत्, असत्, शुद्धमात्मस्वरूपं—स्मरसि किल?” “यथा विश्वं जगतां पतिं प्रभुं प्रभूणां प्रभुमेवोत्पन्नम्, इति स्मरसि किल, वरणीयोपदेशैकपात्र?” “ज्ञानेन संवलितं, सूक्ष्मं, दुर्बलम्, अनन्तम्, ससीमवत् दृश्यते, अज्ञानरूपं, स्मरसि किल?” “यत् ‘मन एव पुरुषः, नान्यत्’ इति लवणादिप्रश्नेन निर्णीतम्, तदपि, पुण्यश्लोके, स्मरसि किल?” “राम! सर्ववाक्यार्थं सम्यक् विचिन्तितं, गतरात्रे यत्प्रश्नम्, हृदि स्थापितं किल?” “यद्विचार्य, दृढीकृत्य, हृदि स्थाप्यते, तत् फलति; न तु उपेक्षितं, प्रमादेन वा।” “त्वं विशुद्धवचनानां पात्रम्; तव हृदयं एकान्तशुद्धम् मुक्तिनलकण्ठवत्।” एवमुपक्रमे, रामः, पद्मयोनिसुतं महर्षिं प्रति, महाबलपराक्रमसम्पन्नं, इदं वचनमुवाच— “भगवन्! सर्वधर्मवित्! केवलं भवता एष धर्मोपदेशः सन्दर्शितः, यं प्राप्य अहं परमपावनं शिक्षां लब्धवान्।” “यद् यद् आज्ञाप्यते भवता, तत् एव, अन्यथा न; अहं रात्रौ अपि निद्राविरहितः तव वाक्यार्थं विचिन्तितवान्।” “भवतः वाक्यरश्मयः, गतदिने, संसारतिमिरनाशनाय, भूमौ सूर्यकान्तमिव, विकीर्णाः।” “तद् सर्वं, अनुत्तप्तचित्त, मया हृदि स्थाप्यं—मणिसमूहमिव, रमणीयं, पुण्यं, अद्भुतं च।” “कः तवोपदेशं, यः हितः, प्रियः, पुण्यः, आनन्ददः, शिरसि न धारयेत्, सिद्धये?” “येषां संसारमोहावरणं भवदनुग्रहेण क्षीयते, ते वयं शरदृतुदिवसवत् प्रशान्ताः स्मः।” “तवोपदेशः पुण्यः—आरम्भे मधुरः, मध्ये शुभवृद्धिकरः, अन्ते परमफलदः।” “भवद्वचनानि सदा विकासिनि, शुक्लानि, अक्षयाणि, हृदयहर्षदानी, अस्मान् सदा शुभफलानि ददातु।” “सर्वशास्त्रपतिः, पुण्यजलधिः, नानाव्रतधारी, भगवन्, तव निष्पापानुग्रहः मय्यस्तु।” इति, तत्र सभायां सुरभिसुमनोहरवातायनप्रान्ते, पुष्पशय्यायामिव, धर्मोपदेशरसामृतधारया, ऋषिप्रश्नोत्तरैः, सत्सङ्गेन, आत्मज्ञानदीपेन च, सन्तः स्वात्मानं प्रबोधयन्तः विराजन्ते।