तत्र स महामुनिः विशालां रम्यां च सभां दशरथस्य प्रविवेश, यथा राजहंसः पङ्कजवनं हंसगणैः सहितः प्रविशति। तस्मिन्नेव क्षणे दशरथो महाबलः राजसिंहासनात् त्रीन् शीघ्रं पदान्युत्थाय समागच्छत्। तत्र दशरथादयः सर्वे राजानः, वसिष्ठप्रभृतयः ऋषयः, तथा मुनयः ब्राह्मणाश्च प्रविशन्ति। तत्रैव सुमन्त्रादयः मन्त्रिणः, धौम्यादयः पण्डितपुरोहिताः, रामप्रमुखा राजपुत्राः, मन्त्रिपुत्रा बान्धवाश्च सन्निहिताः। राजकुमारकाः, सुहोत्रादयः नागरिकाः, मालवदेशीयोपजीविनः, नगरवासिनः परिचारकाः च तत्र आसन्। ते सर्वे स्वस्थानानि स्वासीनानि च आसीनाः, वसिष्ठं प्रेक्षन्तः उपविविशुः। तस्मिन् शान्ते सभामण्डपे, यत्र कोलाहलः शमितः, सूक्तिगायका मौनिनः, कार्यविचाराः पृष्टाः, वातावरणं सौम्यम् आसीत्। तदा नवदिनकरकान्त्या रक्तबिन्दुवद् छत्रच्छायायां प्रतिफलनं स्फुरति स्म। हारस्य कण्ठभागः कम्पमानः पङ्कजरन्ध्रं प्रविशति स्म; पद्मरागमणिषु च चलच्छमणीकाञ्चनैः आवृतेषु स्फुरति स्म। सर्वतो महान् पुष्पशाखाविस्तारः सन्दृश्यते, तत्र मधुरः वायुः सुरभिं गन्धं वहति स्म। सौम्यवातायनासन्निषण्णाः, पुष्पप्रस्तरिततले उपविष्टाः, कुलस्त्रियः सर्वतः पर्यालोकयन्ति स्म। तासां नेत्राणि जालकच्छायासु दीप्तमानसूर्यरश्मिषु, पीतच्छत्रेषु मणिमयेषु च विचरन्ति स्म; किंचित्स्फुरन्त्यः, मौनिन्यः, शुक्लचामरधराः, युवतयः तत्र समुपविशत्। तत्र सभायाः प्राङ्गणे, यत्र मुक्ताफलानि सूर्यकिरणैः द्वितीयचन्द्रवत् प्रतिबिम्बन्ति, मधुमक्षिका तानि नवसूर्यबिन्दूनि न रसयन्ति, तानि अन्यथावद् भ्रमन्ति, यथा व्योम्नि मेघं भ्रमरः मोहात् परिभ्रमति। यः वसिष्ठस्य वाक्यसरित् शृणोति, सः तस्य गुणान् आश्चर्येण साधुषु स्तौति, मृदुशुभ्रसुस्पष्टवाक्यैः, अन्योन्यं स्मयमानः, तद्गुणरम्यतया प्रमुदितः। सर्वतः—नगरे, व्योम्नि, सर्वत्र—राजर्षयः, सिद्धविद्याधराः, कुलिनसंन्यासिनः, ब्राह्मणाश्च, मौनिनः, गुरुवचोभिः युक्ताः, मौनप्रणामैः सभां प्रविशन्ति। वातः सुवर्णरजःपङ्क्तीनां मदोन्मत्तभृङ्गानां समूहान् कम्पयति, अर्धविकसितपङ्कजकलिकासु स्रग्भारशब्दः प्रतिनादयति, शीतरात्रिसिक्तं पुष्परसः पीतः। चन्दनधूपगन्धयुक्ताः सुरभिगगनमेघाः, नवपुष्पसौरभ्येण सुरभिताः, तेषु विकीर्णपुष्परजः लीनम्, भ्रमरनिनादः श्रूयते। सौम्यघण्टानिनादैः, पुष्पशय्यायामुपविष्टाः, वातायनसमीपे, सुकुमाराः स्त्रियः सर्वं पश्यन्ति। तासां दृष्टयः जालकान्तरेण प्रविशन्ति, मणिमयूखैः दीप्तमानपीतच्छत्रेषु च; किंचित्स्फुरन्त्यः, मौनिन्यः, शुक्लचामरधराः युवतयः तत्र समुपविशत्। सभायाः प्राङ्गणे, यत्र मुक्ताफलानि सूर्यकिरणैः द्वितीयचन्द्रवत् प्रतिबिम्बन्ति, भ्रमराः तानि नवसूर्यबिन्दूनि न रसयन्ति, तानि अन्यथावद् भ्रमन्ति, यथा व्योम्नि मेघं भ्रमरः मोहात् परिभ्रमति। यः वसिष्ठस्य वाक्यसरित् शृणोति, सः तस्य गुणान् आश्चर्येण साधुषु स्तौति, मृदुशुभ्रसुस्पष्टवाक्यैः, अन्योन्यं स्मयमानः, तद्गुणरम्यतया प्रमुदितः। सर्वतः—नगरे, व्योम्नि, सर्वत्र—राजर्षयः, सिद्धविद्याधराः, कुलिनसंन्यासिनः, ब्राह्मणाश्च, मौनिनः, गुरुवचोभिः युक्ताः, मौनप्रणामैः सभां प्रविशन्ति। वातः सुवर्णरजःपङ्क्तीनां मदोन्मत्तभृङ्गानां समूहान् कम्पयति, अर्धविकसितपङ्कजकलिकासु स्रग्भारशब्दः प्रतिनादयति, शीतरात्रिसिक्तं पुष्परसः पीतः। चन्दनधूपगन्धयुक्ताः सुरभिगगनमेघाः, नवपुष्पसौरभ्येण सुरभिताः, तेषु विकीर्णपुष्परजः लीनम्, भ्रमरनिनादः श्रूयते। तदा दशरथः घनध्वनिसदृशगम्भीरस्वरेण, प्रत्येकं वाक्यं विशदं, विश्वस्तं च, वसिष्ठं प्रति वाक्यमब्रवीत्— "भगवन्, यद् युष्माभिः ह्यः प्रवदितं, तद्विवेकसम्भूतं, तेन किल तपसा अपि क्लेशात् अधिकं श्रमं विमुक्तः किम्? यानि वाक्यानि त्वया उक्तानि, तानि प्रमुदितानि, सामान्यवाक्यजालात् पृथक्, अस्मान् अमृतवर्षवद् प्रफुल्लितवन्ति। यथा चन्द्रकिरणाः अमृतमयाः तमः नाशयन्ति, एवं महात्मनाम् असवर्णवाक्यानि अन्तरात्मनि शीतलतां जनयन्ति। अप्राप्तपूर्वसुखदायकानि, परमार्थनिष्ठानि, तानि वाक्यानि अमृतवर्षवद् गाढतमोहरणानि। यः धर्मवृक्षः, तस्मात् वाक्लता जायते, या आत्मरत्नप्रकाशिका एकैव दीपिका च। साधूनां वाक्यैः सर्वपापानि दुष्कृतानि च शम्यन्ते, यथा शीतांशुना तमः। इच्छादयः लोभादयश्च संसारशृङ्खलाः, तव वचोभिः वाय्विव शरद्गगने मेघाः इव लघूकृताः। तवोपदेशेन अस्माकं दृष्टिः शुद्धा जाताः, इव जन्मान्धस्य नेत्राञ्जनेन सुवर्णदर्शनम्। संसारवासनारूपः तिमिरः हृदयाकाशे तव वचःशरद्वत् क्षीणः जातः। दिव्यतरुवल्ल्याः पाटलपुष्पामृततरङ्गाः अन्तः सुखं न जनयन्ति, यथा साधुवाक्यानि। प्रतिदिनं महात्मनां संगः प्रकाशकः, अन्ये तु तमसि वसन्ति। राम, त्वं तत्त्वदर्शिनं वसिष्ठं पुनः प्रबोधय।" एवं राज्ञा उक्ते, वसिष्ठः धर्मात्मा रामं प्रति उवाच— "राघव, एकचन्द्रः कुलस्य, बुद्धिमान्, पूर्वोक्तार्थं सम्यग् अनुस्मरसि किम्? सर्वेषां सृष्टीनां सत्त्वादिगुणभेदान्, शत्रुनाशन, अनुस्मरसि किम्? भगवत्स्वरूपं, सर्वं, न सर्वं, सत्, असत्, शुद्धं परात्मस्वरूपं, पुनःपुनः उपदिष्टं, अनुस्मरसि किम्? यथा सर्वमिदं जगद् ईश्वरात् उद्भूतम्, तद् अनुस्मरसि किम्? अविद्यारूपं, सूक्ष्मं, दुर्बलम्, अनन्तं च सन्ततम्, अनुस्मरसि किम्? मन एव पुरुषः, अन्यन्न किञ्चन, सैन्धवप्रश्नेन यथोपनिषत् निश्चयः कृतः, तद् अनुस्मरसि किम्? सर्ववाक्यार्थं परिशीलितवान्, शर्वर्याः प्रश्नः हृदि स्थापितः किम्? यत् पुनःपुनः चित्ते ध्रियते, तदेव फलति; अन्यथा न। त्वं विशुद्धवाक्यपात्रम्, एकान्तचित्तः, मुक्तिकाष्ठवत् निर्मलः।" इति तेषु महात्मसु, रम्यायां सभायां, वसिष्ठरामयोः संवादः समारभ्यते।