अत्र कथं प्रवृत्तं शृणु, यथा श्रुतेषु निर्दिष्टं— अयं मोहः—"अहं अयम्, अयम् मम"—स्पष्टतया उदेति, शरद्गगने मेघ इव, न च तस्य शमः कदा भविष्यति इति चिन्त्यते। मन्दारवाटिकासु सुकुमारच्छायायाम् अपि या सुखलघुत्वेन दृश्यते, तदपि तुच्छं प्रतिभाति; यदा स्वस्वरूपे स्थितिः लभ्यते, स एव किल परमार्थः। ज्ञानदृष्टिः या विरक्तैः प्रतिपादिता, सा शुद्धा दृष्टिः कदा चित्ते प्रतिष्ठां यास्यति? पिता, माता, पुत्र इत्यादिभिः सम्बोधनैः पुनः कदापि नाभिमान्ये; हे चित्त, त्वमेव बन्धनस्य पात्रम्, दुःखभोजिनां भोज्यं च। बुद्धे, भगिनि, शीघ्रं भ्रातुः प्रार्थनां पूरय; दुःखनिर्मुक्तये मुनिवचांसि चिन्तय। दुःखरूपा विपत्ति स्नेहेन समुपैति, यथा जनन्यात्मजं संसारपथे; अतः आगामिषु दृढं स्थित्वा संसारविनाशाय यतस्व। वसिष्ठवाक्यैः पूर्वं विरक्तानां लक्षणानि निरूपितानि; ततः मोक्षकामिनः आचरणं, अनन्तरं तेषां क्रमशः उत्पत्तिः वर्णिता। ततोऽपि स्थैर्यप्रकरणम्, विविधैः सुन्दरदृष्टान्तैः शोभितं, ज्ञानपूर्णं, सम्यक् सम्यक् स्मर्तव्यम्, हे बुद्धिमन्। शतशः परीक्ष्यापि, यदि चित्तं न गृह्णाति, तर्हि तदफलम्, शरद्गगनमेखल इव; तस्मात् चित्तमेव सिद्ध्येकसारः। एवमेतैर्विचारैः शुद्धचेतसा स निशा तत्र व्यतीता, यथा कमलं सूर्यकाम्यया रजनीं नयति। किञ्चित् तमः कोणे तिष्ठति, किञ्चिदरुणता प्रकटते; दिग्भ्यः तारा विरलाः सञ्जाता, साक्षात् रामसीतेव दृश्येते। प्रभाते तूर्यनिनादेन, चन्द्राननः श्रीराघवः उत्तस्थौ, सरसिजवनात् पद्ममिव। सर्वाणि प्रातःकृत्यानि समाप्य, भ्रातृभिः सह, यथायोग्यसेनया च, वसिष्ठगृहं जगाम। स तत्र मुनिं ददर्श, एकान्ते आत्मनिष्ठं ध्यानपरायणं, दूरात् प्रणम्यावनतमूर्धाः रामः स्थितवान्। ताः स्त्रियः अपि विनयसम्पन्नाः प्रणम्य तत्र स्थिताः, यावत् दिशां व्याप्य स्थितं तमः अपसृतम्। राजानः, राजपुत्राः, मुनयः, ब्राह्मणाश्च, सर्वे तं शान्ताश्रमं ब्रह्मलोकमिव समुपाजग्मुः। वसिष्ठस्य वेश्म तदनन्तरं जनसमूहैः, गजाश्वरत्नयानैः च पूर्णम्, राजप्रासादमिव विराजमानम्। क्षणेनैव श्रीमान् वसिष्ठः समाधेः विनिर्गत्य, सम्यगाचार्येन प्रणमन्तं जनं प्रतिगृह्य स्थितवान्। ततः मुनिसंघेन, विश्वामित्रेण च साकं, त्वरया स्वयान् सुवाहनं आरोह्य, पद्मयोनेरिवोत्थानं कृतवान्। स दशरथगृहं जगाम, महतीन्यनुयायिभिः सहितः, ब्रह्मेव देवराजपुरीं प्रविश्य। तत्र दशरथस्य विशालायां रम्यायां सभायां प्रविष्टः, हंसराज इव पद्मवनं हंसगणैः सह। तदा दशरथः बलवान् राजा, सिंहासनात् त्रिपदं शीघ्रं कृत्वा समुपेत्य, मुनिं प्रत्यग्रहीत्। तत्र प्रविवेशुः सर्वे राजानः दशरथादयः, वसिष्ठादिमुनयः, ऋषयः, ब्राह्मणाश्च। मन्त्रिणः सुमन्त्रादयः, ऋत्विजः धौम्यादयः, राजपुत्राः रामादयः, मन्त्रिपुत्राः, प्रियसखाश्च तत्र आसन्। सामन्ताः, अधिकारीणः, सुहोत्रादयः नगरजनाः, मालवदेशीयदासाः, पुरवासीजनः, परिचारकाः च तत्र आसन्। सर्वे स्वस्थानासु उपविष्टाः, वसिष्ठं प्रेक्षन्तः उपविविशुः। तत्र शान्तायां सभायां, यत्र कोलाहलः शमितः, सूक्तयो मूकाः, कार्यप्रश्नाः कृताः, वातावरणं सौम्यम्। नवदिनकररश्मिः रक्तप्रभापुञ्जवद् छत्रच्छायायां प्रतिफलति। हारस्य कण्ठभागः कम्पमानः, पद्मगर्भे प्रविशति; पद्मरागरत्नेषु चलच्चन्द्रिकामणिमालया आच्छादितेषु, ज्योतिर्निष्पद्यते। पुष्पशाखाविस्तृताभ्यः समन्ततः, मधुरवायुः सुरभिगन्धं वहति। शीतलवातायनासन्निषण्णा, सुमनसां विकीर्णभूमौ, कुलवध्वः सर्वतोऽवलोकयन्ति। जालकच्छिद्रेषु सूर्यरश्मिं, पद्मरागरत्नेषु काञ्चनच्छत्रमिव, चञ्चलदृष्टयः सुमनसः, श्वेतचामरधारिण्यः, तत्र शान्तया निषेदुः। राजसभायां भूमौ, यत्र मुक्ताफलानि सूर्यकिरणैः द्वितीयचन्द्रमिव प्रकाशयन्ति, तत्र भ्रमरगणः नवकिरणबिन्दून् नास्वादयति, मेघमिव भ्रमरः मोहात् परिभ्रमति। यः वसिष्ठस्य ज्ञानप्रवाहं श्रुत्वा, गुणैः सन्तुष्टः, मृदुभाषिणः, स्पष्टवचनैः, मनोज्ञैः, परस्परं स्मितपूर्वकं गुणान् वर्णयति। सर्वतः—नगरे, व्योम्नि, सर्वत्र—राजानां, मुनीनां, सिद्धानां, विद्याधराणां, कुलिनव्रातिनां, ब्राह्मणानां च, श्रेष्ठानां, मौनगर्भवाचां सहितानां, मूकनम्रनयनानां, सभा शान्त्या प्रविश्य उपविष्टा। वातः सुवर्णरजःसंयुक्तान् मदोत्कटभ्रमरगणान् अर्धार्द्रपद्मकोषेषु वहति, डोलायामणमणिनूपुरध्वनिः श्रूयते, शीतरजनीसिक्तं सर्वम्। गन्धवहाः मेघाः, चन्दनधूपमिश्रगन्धयुक्ताः, पुष्पसौरभेण सुरभयन्ति; तेषां विकीर्णपुष्परजः लिप्तम्, भ्रमरनिनादः श्रूयते। तत्र, घनस्वरेण, स्पष्टवाक्येन, आत्मविश्वासयुक्तया, दशरथः मुनिप्रवरे वाक्यम् अवदत्— "भगवन्, यः कालः यः पूर्वदिने भवता विवेचनप्रसङ्गात् उक्तः, स तपसा कृशात् अपि अधिकक्लेशाद् विमुक्तः किल? यानि च युष्मदुक्तानि वचनानि—हृष्टानि, सामान्यवाक्यसमूहात् पृथक्—तानि अस्मान् अमृतधारया इव तर्पयन्ति।" एवं तत्र सुस्पष्टया, सुविस्तीर्णया, शुद्धया, शान्तया च वार्तया, वसिष्ठसंनिधौ, रामादयः सर्वे, सभायां स्थित्वा, ज्ञानसंवादप्रत्याशया, तं दिव्यम् समयं प्राप्नुवन् आसन्।