एवं मनसः जयेनैवायं लाभः सम्पद्यते, हिमगिरिप्रभो, अहं तु मूढभावात् बालकः यक्षगृहीत इव तं लाभं प्रमत्तः नष्टवान्। कदा मे मनः स्वशान्तिं प्राप्तम्, संसारविक्लवात् विमुक्तम्, प्रियं प्राप्तबालकस्य सुखमिव सुखं अनुभविष्यति? कदा शुद्धं मनः सर्वविकल्पकुतूहलरहितं, अनन्तमार्गे विश्रान्तं, पवित्रतां प्राप्स्यति? कदा शीतलतरचन्द्रसमास्थाने, कला-रागपूर्णे, स्थिरं विश्रान्त्वा, अहं जगत्स्मिन्स्मि हास्यं करिष्यामि? कदा मनः स्वस्य दुर्बलरूपं परित्यज्य, आत्मनि लीनम्, शमं यास्यति, यथा तरङ्गः जलमिव लीयते? कदा संसारसागरं, तृष्णातरङ्गाकुलं, मोहग्रहसंपन्नं, अतिक्रम्य, तापरहितः भविष्यामि? कदा शान्तशुद्धमार्गेषु वयं मोक्षकामिनः दुःखरहिताः समदृष्टयः भविष्यामः? कदा मम मनसि संसृतिज्वरः, यो अङ्गानि पीडयति, सर्वभूतानां च संकटाय स्थितः, शमं यास्यति? हे बुद्धे, यथा दीपशिखा निरवधाने देशे विकाररहितं स्थिरा भवति, तथा स्वदीप्तिं ज्ञात्वा त्वं क्षणेनैव शमं यास्यसि। यदा इन्द्रियाणि निष्फलपरिश्रमाग्निदग्धानि दुःखं स्वयमेव अतिक्रम्य, गरुडः इव सागरात् समुत्पत्स्यसि। एषा मोहवृत्तिः—‘अहं अयम्, एष मम’—यदा शरद्घन इव विलयं गच्छेत्? मन्दारवनानां सुकुमारच्छाया-रमणीयता अपि तुच्छा; कदा तद्वस्तु यः अस्माकं स्वभावः प्राप्तव्यम्? ब्रह्मविद्यया विरक्तैः प्रोक्तं यत् निर्मलदर्शनं, कदा मम चित्ते प्रतिष्ठां गमिष्यति? हा, पितरौ, मातरं, पुत्रं—इति शब्दैः पुनः कदापि नाहं संबोध्येय; हे मनः, त्वमेव बन्धनपात्रं, दुःखभोजिनां भोजनमसि। हे बुद्धे, भगिनि, शीघ्रं भ्रातुः प्रार्थनां पूरय; दुःखनिर्मुक्तये मुनिवचांसि चिन्तय। संसारसत्तायां दुःखमातरः स्नेहेन आगच्छन्ति; अतः यदाग्रेयम्, तत्र दृढतया स्थातव्यं, संसारनाशाय। महर्षिणा वसिष्ठेन प्रथमं विरक्तानां लक्षणं निरूपितम्; पश्चाद् मोक्षमार्गिणः आचरणं, ततोऽनुक्रमः। ततः स्थैर्यप्रकरणं, विविधसौन्दर्यदृष्टान्तैः युक्तं, ज्ञानपूर्णं, सम्यक् सम्यग् स्मर्तव्यं, हे बुद्धिमन्। शतान्यपि परीक्ष्य वस्तुनि, यदि मनः न स्वीकरोति, तदफलमिव शरद्घनः; अतः केवलं मन एव सिद्धिसारः। एवं चिन्तया उत्तमविचारणया स रात्रिः तत्र तस्य पद्मस्येव सूर्यकामस्य व्यतीयाय। किञ्चित् तमः कोणे स्थितम्, किञ्चित् रक्तिमा प्रादुरभवत्; दिशि तारेषु विरलत्वे, रामसीतयोः सन्निधिरिव बभूव। प्रातरह्नकडम्बनिनादेन, चन्द्राननः श्रीराघवः पद्मिनीव पद्मात् उदतिष्ठत्। सर्वाणि प्रभातकृत्यानि सम्पन्न्य, भ्रातृभिः सह, नियतपरिषद्भिः, वसिष्ठगृहं प्रति जगाम। स मुनिं, आत्मनिष्ठं ध्यानसंयुक्तं, एकाकिनं, दूरात् प्रणम्य, झुकितग्रीवः ददर्श। ते च स्त्रियः विनयपूर्णाः, यावत् दिशां तमः निवृत्तम्, प्रणम्य तत्र स्थिताः। राजानः, युवराजाः, मुनयः, ब्राह्मणाश्च, मौनगृहं ब्रह्मलोकमिव प्रविशन्। वसिष्ठस्य तद् गृहम्, गजाश्वरथसमाकुलं, राजप्रासादवद् विराजमानम् आसीत्। क्षणेनैव वसिष्ठः ध्यानात् समुत्थाय, सम्यक् आचार्य, प्रणतान् जनान् प्रतिगृह्य। ततः मुनिभिः परिवृतः, विश्वामित्रानुगतः, शीघ्रं रथमारुह्य, पद्मयोनिर्देव इव पद्मं समारुह्य, ययौ। दशरथस्य गृहम्, महती सेनया परिवृतः, ब्रह्मेन्द्रपुरीमिव देवराजः प्रविशन्। तत्र स विशालां रमणीं दशरथस्य सभां हंसराज इव पद्मसरोवरं सखिभिः सह विवेश। तदा दशरथो राजा, सिंहासनात् शीघ्रं त्रिपदं कृत्वा, पुरतः आगतः। तत्र सर्वे राजानः दशरथादयः, वसिष्ठादयः मुनयः, ऋषयः, ब्राह्मणाश्च प्रविशन्। तत्र सुमन्त्रादयः मन्त्रिणः, धौम्यादयः पुरोहिताः, रामादयः राजपुत्राः, मन्त्रिपुत्राः, सखाश्च आसन्। सामन्ताः, सचिवाः, सुहोत्रादयः नगरिकाः, मालवाद्युपजीविनः, नगरवासिनः, परिचारकाः च तत्र स्थिताः। सर्वे स्वस्थानानि आसाद्य, उपविष्टाः, वसिष्ठं प्रेक्षन्तः आसन्। शान्तायां सभायां, कोलाहलं शान्तम्, सूक्तिगायका मौनिनः, कार्यविचाराः पृष्टाः, वातावरणं सौम्यं बभूव। प्रातःकाले मृदुलरश्मौ रक्तचूर्णराशिमिव छत्रस्य तलभागे प्रतिबिम्बम् आसीत्। हारस्य कण्ठभागः कम्पमानः, पद्मगर्ते प्रविष्टः, पद्मरागरत्नेषु चलच्चूतामुक्ताहारच्छायया स्फुरन् बभूव। महापुष्पशाखाभ्यः सर्वतः प्रसृताभ्यः, मधुरवायुः सुरभिं गन्धं वहन् प्रवहति स्म।