रात्रौ तु रमणीयायाम् अन्ये सर्वे, रामं विहाय, स्वकार्येषु प्रवृत्ताः शनैः तां निशां क्षणमिव व्यतीयुः। रामः तु तत्रैव स्थित्वा, वसिष्ठस्य मधुराणि पुण्यानि वचनानि पुनः पुनः मनसि विचिन्तयन्, इव गजेन्द्रः पूर्वास्वादितं इक्षुरसं स्मरन्, तानि रसयामास। सः चिन्तयामास—किमेतद् संसारविचरणं नाम? के चेमे जनाः? के च विविधा भूतगणाः अत्र आगच्छन्ति गच्छन्ति च, कुतः च कारणम्? किम् अस्य मनसः स्वरूपम्? कथं च तत् प्रसारितं भवति? किमेतत् माया केवलं, यदि स्यात्, कथं सा उत्पद्यते, कथं वा निवर्तते? यदा सा निवृत्ता, कस्य हेतुना पुण्यं वा पापं वा स्यात्? आत्मन्येव एषा संकोचता कथं जाता? भगवत्-मुनिना किमुक्तं मनोनाशे? इन्द्रियजयस्य विषये किमुक्तं, आत्मस्वरूपे च किम् उपदिष्टम्? “जीवः”, “चित्तम्”, “मनः”, “माया” इत्यादिभिः शब्दैः एष आत्मैव असत्यैः रूपैः संसारं विविधं प्रक्षिपति। यदा एते केवलं मनःसूत्रैः बद्धाः क्षयं यान्ति, तदा दुःखं शमं गच्छति; कथं तु एते दुर्निवार्याः अस्माकं प्रशमं यान्ति? विवेकबलात् कथं अहं भोगमालां, मेघमालिकेव लीनां, हंस इव क्षीरनदीतः जलं पृथक् कृत्वा, विच्छिनदामि? भोगाः न परित्यक्तुं शक्यन्ते; तांश्च विना दुःखात् न मोक्षः—हा, कष्टमिदं प्राप्तम्! एष सिद्धिः केवलं मनोनिग्रहेन लभ्यते; अहं तु, हे गिरिशिक्षक, अज्ञानात् बालः यक्षगृहीतः इव, तां विनष्टवान्। कदा मम मनः स्वशान्तिं प्राप्त्वा संसारविकारेभ्यः विमुक्तं, बालकः प्रियं प्राप्य यथा, सुखं अनुभविष्यति? कदा मम मनः विशुद्धं, सर्वविक्षेपकुतूहलरहितं, अनन्तमार्गे विश्रान्तं, पावनं भविष्यति? कदा चन्द्रात् शीतलतरस्थले, कलारससम्पूर्णे, स्थिरं स्थित्वा, अहं जगत्स्मिन् हास्यं करिष्यामि? कदा मनः दुर्बलरूपं परित्यज्य, आत्मनि लीनं, तरङ्ग इव जले क्षयं गमिष्यति? कदा अहं तृष्णातरङ्गैः विक्षिप्ते, मायागृध्रैः भूषिते, संसारसिन्धुम् अतिक्रम्य, ज्वररहितः भविष्यामि? कदा शान्तशुद्धमार्गेषु वयं विमुक्तिकामाः समदृष्टयः दुःखरहिताः स्थित्वा वत्स्यामः? कदा मम मनसि सर्वाङ्गक्लेशजनकः, भूतसंशयदायकः, संसारज्वरः शमं यास्यति? हे बुद्धे, यथा दीपशिखा निर्वाते स्थले विक्षेपवर्जिता स्थिरा भवति, तथा आत्मप्रकाशं विज्ञाय त्वं क्षणेन शमं यास्यसि। यदा तेन्द्रियाणि व्यर्थपरिश्रमाग्निना दग्धानि, सहजं दुःखं तरन्ति, तदा त्वं गरुड इव सागरात् उदेति। एष मोहः—“अहं अयम्, अयम् मम”—स्पष्टतया उदेति, शरद्गगने मेघ इव, कदा सः शमं यास्यति? मन्दारवनरम्येषु सुखेषु तु किं लाघवम्; कदा वयं स्वस्वरूपस्थितिं प्राप्स्यामः? कथय, ज्ञानदृष्टिः या विरक्तैः उक्ता, कदा मम मनसि प्रतिष्ठां यास्यति? हा, पितरौ, मातरं, पुत्रं—कदा पुनः एभिः शब्दैः न सम्बोध्येयं? हे मनः, त्वमेव बन्धनस्य पात्रं, दुःखभोजिनां आहारः। हे बुद्धे, भगिन्यः, शीघ्रं भ्रातुः प्रार्थनां पूरय; दुःखनिर्मोक्षाय मुनिवचनानि चिन्तय। विपत्तिः त्वां स्नेहेन यथा जननी पुत्रम्, संसारमग्नं, उपैति; अतः आगामिषु दृश्येषु, संसारनाशाय, दृढं स्थित्वा भव। वसिष्ठमुनिना पूर्वं विरक्तानां स्वरूपं निरूपितम्; ततः मुक्ति-कामस्य आचरणं, अनन्तरं तेषां क्रमः उक्तः। ततो, स्थैर्यप्रकरणं, नानारम्यदृष्टान्तैः शोभितं, ज्ञानपूर्णं, सम्यक् सम्यक् स्मर, हे बुध। शतमपि परीक्ष्य, यदि मनः तद् न गृह्णाति, तदा फलहीनम् इव शरद्भ्राजः भवति; अतः केवलं मन एव सिद्धिसारः। एवं चिन्तनैः पुण्यविचारैः सः तत्र रात्रिं निनय, इव कमलं सूर्यस्य अभिलाषिणी। किञ्चिदन्धकारः कोणेषु अवशिष्टः, किञ्चित् रक्तिमा च जाताः; तदा तारा दिशासु विरलाः अभवन्, इव रामसीते उपस्थिते। प्रभाते तुर्यनिनादेन, रामचन्द्रवदनः श्रीराघवः सरःकमलमिवोत्थाय, उत्थितः। सः सर्वाणि प्रातःकृत्यानि सम्पन्न्य, भ्रातृभिः मर्यादितैः अनुयातः, वसिष्ठस्य निवासं प्रति जगाम। तत्र सः मुनिं ध्याननिष्ठं आत्मनिष्ठं च, एकाकिनं उपविष्टं ददर्श; दूरात् रामः ससंकुचितग्रीवः प्रणम्य तस्य पादौ ववन्दे। स्त्रियः अपि तस्मै प्रणम्य, विनयपूर्णाः, तिष्ठन्, यावत् दिशः व्यापन्नतमसो निःशेषं निवारितम्। राजानः, युवराजाः, मुनयः, ब्राह्मणाश्च, तं मौननिकेतनं, अमराः ब्रह्मलोकमिव, आगच्छन्। वसिष्ठस्य गृहं जनैः, गजाश्वरथसंयुक्तैः, समाकुलम्, राजमहलमिव, शोभितम्। क्षणादेव वसिष्ठः समाधेः विनिर्गत्य, सम्यकाचार्यः, प्रणतान् जनान् प्रतिगृह्य, तत्र स्थितः। ततः सः, मुनिभिः सहितः, विश्वामित्रेण चोपास्यमानः, शीघ्रं रथमारुह्य, पद्मयोनेरिव पद्मारूढस्य, शोभां प्राप। सः दशरथस्य गृहं प्रति, महतीन्य सेनाभिः परिवृतः, ब्रह्मेव सर्वैः देवैः सहितः इन्द्रपुरीमुपयाति इव, जगाम।