तत् समये वसिष्ठः, राघवः, राजानः, ऋषयः, ब्राह्मणाश्च स्वस्वगृहेषु स्वस्वकार्येषु प्रवृत्ता आसन्। ते सर्वे पद्मैः, उत्पलैः, शतपत्रैश्च शोभितेषु सरःसु, चक्रवाक-हंस-बक-संकुलेषु तडागेषु स्नानं कृतवन्तः। तत्र ब्राह्मणेभ्यः गावः, भूमिः, सुवर्णं, शय्याः, आसनानि, अन्नं, वसनानि च दत्तानि। स्वस्वराजमहिषु सुवर्णरत्नमण्डितेषु देवतानां—अच्युतस्य, ईशस्य, अग्नेः, सूर्यस्य च—पूजनं कृतम्। पुत्रैः पौत्रैः मित्रैः सेवकैः बान्धवैः सह तदनन्तरं यथायोग्यमन्नं भुक्तवन्तः। तस्मिन्नेव पुरे तदा दिवा सुखदा आसीत्; अष्टमांशमात्रशेषे दिने, मन्दसुगन्धवायुसंयुक्ता रम्या च सा दिवा। सायं काले स्वजनैः सह, तदनुसारं समयानुसारं, सूर्यास्तं यावत् कालं न्यवसन्। सायं सन्ध्यायां श्रद्धया कर्माणि कृत्वा, अघमर्षणसूक्तं जपन्तः, शुभाशिषः गायन्तः, रम्यगीतानि चाबिभ्रुः। ततो, शशाङ्कः—पीतनेत्रयोषितां शोकनाशकः—सागरमन्थनसमुद्भूत इव स्वच्छीकारः, हिमकर इव, शीतलांशुं व्यसारित। अनन्तरं, पुष्पविक्षिप्तेषु, कर्पूरमुष्टिप्रकीर्णेषु, पूर्णचन्द्रमण्डलसदृशेषु शय्यापीठेषु राघवाः शनैः स्वस्थानं प्राप्नुवन्। ततः, रामं विना, अन्ये सर्वे स्वकर्मसु प्रवृत्ता, तां शोभनां रजनीं क्षणमिव व्यतीयुः। रामस्तु, वसिष्ठस्य तानि मधुराणि पुण्यानि वचनानि पुनः पुनः मनसि चिन्तयन्, गज इव पूर्वास्वादितं इक्षुरसं स्मरन्निव, स्थितः। सः मनसि चिन्तयामास—किमेतन्नाम संसारचरणं? के चेमे जनाः? के च विविधा भूतगणाः, आगच्छन्ति वा, यान्ति वा, किमर्थं च? किमस्य मनसः स्वरूपं, कथं वा प्रसारः? माया चेत्, सा कथं जायते, कथं वा निवर्तते? तस्यां निवृत्तायां, कस्य धर्मो वा, दोषो वा? आत्मन्येव सीमासंभवः कथमुत्पन्नः? किं मुनिना मनोनाशे, इन्द्रियनिग्रहे, आत्मविषये च उक्तं? जीवः, चित्तं, मनः, माया—एतेषु शब्देषु केवलं आत्मैव, असत्यरूपेषु, संसारं प्रवर्तयति। मनोरेषु सूत्रैः बद्धेषु, तेषां क्षये दुःखनिवृत्तिः; ते कठिनोपचार्याः कथं नः शम्यन्ते? विवेकबलात्, सुखानुबंधमिव मेघमालां, हंस इव क्षीरजलधारां पृथक्कर्तुं कथं शक्नोमि? विषयानां परित्यागः न शक्यः; त्यागविना दुःखातीतिः न संभवति—हा, कठिनावस्थायाः पतितोऽस्मि! मनोनिग्रह एव सिद्धेस्साधनम्; अहं तु, अज्ञानात्, बालः यक्षगृहीत इव, तं विनष्टवान्। कदा मम मनः, स्वशान्तिं प्राप्तम्, संसारविक्षोभात् विमुक्तम्, प्रियलब्धबालवत् सुखं अनुभविष्यति? कदा मम मनः, विशुद्धं, सर्वविक्षेपकुतूहलरहितं, अनन्तमार्गे विश्राम्य, पावनं भविष्यति? कदा, शीतलतरस्मिन्नस्थाने, कलारसपूर्णे, स्थित्वा, लोकं हास्येयं? कदा मनः, दुर्बलरूपं त्यक्त्वा, आत्मनि लीयमानं, जलनिम्नगतेव लहरिः, शान्तिं यास्यति? कदा, संसारसिन्धुं, तृष्णातरङ्गविक्षोभितं, मायाग्राहेण भूषितं, तीर्त्वा, निर्ज्वरः भविष्यामि? कदा, शान्तिशुद्धमार्गेषु, वयम्, मुक्तिकामाः, दुःखरहिताः, समदर्शिनः, निवत्स्यामः? कदा, संसारज्वरः, शरीराङ्गान् पीडयन्, पंचभूतेषु भीषणः, मम मनसि उपशमं गच्छेत्? हे बुद्धे! यथा दीपशिखा निरवधाने स्थले वायुविनिर्मुक्ता सम्यग्भवति, तथा आत्मप्रभासाक्षात्कारात् त्वं तुर्यं शमं यास्यसि। इन्द्रियाणि, व्यर्थप्रयत्नाग्निदग्धानि, स्वल्पेनैव कष्टेन, दुःखं तीर्त्वा, गरुड इव सागरात्, विमुक्तानि भविष्यन्ति। 'अहं एषः, एष मम' इति मोहः स्पष्टं उदेति; शरद्मेघ इव स, कदा शान्तिं यास्यति? मन्दारवनानां सुकुमारच्छायायामपि या तुष्टिः, सा लघ्वीव; कदा वयं स्वस्वरूपस्थितिं प्राप्स्यामः? शुद्धदृष्टिः, वैराग्यशीलैः उक्ता, कदा मम बुद्धौ प्रतिष्ठां लप्स्यते? हा, पिता, माता, पुत्र इति शब्दाः पुनर्न मम श्रवणे पतन्तु; हे मनः, त्वमेव बन्धनस्य पात्रं, दुःखभोजिनां भोज्यं च। हे बुद्धे, भगिन्यः, शीघ्रं भ्रातुः प्रार्थनां पूरय; दुःखनिवृत्तये मुनिवचनं विचारय। संसारस्य दुःखनाशाय, आपदिव मातरं प्रियं पुत्रं आलिङ्गन्तीव, त्वां समीपं आगता; अतः, आगामिन्यां स्थितौ दृढं भव। वसिष्ठमुनिना यानि उक्तानि, तत्र प्रथमं वैराग्ययुक्तानां लक्षणम्, ततः मुक्तिकामस्य आचरणम्, अनन्तरं तस्योत्पत्तिक्रमः प्रतिपादितः। ततः, स्थैर्यवर्णनं, नानारम्यदृष्टान्तैः भूषितं, ज्ञानपूरितं, यथावत्स्मर; हे बुद्धिमन्। शतवारं परीक्षितमपि, यदि मनः न गृह्णाति, तर्हि फलहीनमेव, शरद्मेघ इव; अतः, मन एव साधनस्य सारः। एवं चिन्तया, पुण्यविचारेण च, तत्र तस्य निशा व्यतीयाय, यथा कस्यचित्पद्मस्य, सूर्यकामस्य, रजन्यां।