राज्ञः दाशरथस्य मन्त्रिणः शास्त्रविदः च राजधर्मज्ञाः, वसिष्ठं नत्वा राजानं च प्रणम्य स्नानार्थं जग्मुः। अन्ये अपि—वामदेवः विश्वामित्रः च—वसिष्ठं पुरस्कृत्य, स्नानाय तत्र स्थिताः। तत्र, राजा दाशरथः, मुनिसभां पूजयित्वा, तैः विसर्जितः स्वकार्याय प्रस्थितः, हे रिपुनाशन। वनवासिनः वनं जग्मुः, दिव्यवासिनः दिवं, नगरवासिनः नगरं, सर्वे प्रातः पुनः आगमनाय उत्सुकाः। राज्ञः वसिष्ठस्य च याचनेन, स्नेहात्, महर्षिः विश्वामित्रः वसिष्ठस्य आश्रमे रात्रिं व्यतीयत्। वसिष्ठः, ब्राह्मणश्रेष्ठैः, राजभिः, मुनिभिः च सेवितः, रामेण दाशरथस्य पुत्रैः सर्वैः च उपसेवितः। सः महर्षिः, सर्वलोकैः पूजितः, स्वाश्रमं जगाम, देवसमूहैः अनुगतः, यथा ब्रह्मा ब्रह्मलोकं यायात्। तत्र, वसिष्ठः रामं दाशरथस्य अन्यान् पुत्रान् च, यः तस्य पादौ प्रणम्य, विसर्ज्य प्रस्थापितवान्। आकाशचरान्, भूमिचरान्, जलचरान् च, यः तस्य गुणगानं कुर्वन्ति, तान् अपि विसर्ज्य, क्रमशः द्विजातीनां नित्यकर्माणि स्वाश्रमे समारभत्। ते वीर्यवन्तः राजकुमाराः, शशिनः समप्रभाः, स्वगृहं प्रत्यागत्य, तत्र सर्वाणि नित्यकर्माणि सम्यक् सम्पादितवन्तः। वसिष्ठः, राघवः, राजानः, मुनयः, ब्राह्मणाः, तत्र तत्र स्वस्मिन् गृहे, स्वकार्याणि समारभन्त। ते पद्मैः, शतदलं, नीलोत्पलैः शोभितेषु सरसिषु, चक्रवाकहंसबालाकैः सेवितेषु जलाशये स्नानं कृतवन्तः। गवः भूमिः सुवर्णं शय्यासनं च ब्राह्मणेभ्यः दत्तवन्तः, अन्नवस्त्रैः सह। स्वस्वमन्दिरे सुवर्णरत्नमण्डिते, अच्युतं ईशं अग्निं सूर्यं च देवताः पूजयित्वा, पुत्रैः पौत्रैः मित्रैः सेवकैः बान्धवैः सह, उचितं भोजनं आस्वादितवन्तः। तस्मिन नगरे, तस्मिन काले, दिनस्य अष्टमांशः शेषः, सुखस्पर्शो वायुः, दिनं मृदुलं रम्यं च आसीत्। ते बान्धवैः सह सायंकालं कालानुसारं व्यतीतवन्तः, सूर्यास्तमयपर्यन्तम्। सायं पूजनं विधिनाऽनुष्ठाय, अघमर्षणसूक्तं जपन्तः, मंगलश्लोकान् गीतानि च गायन्तः। ततः, शशिनः, यः कृष्णलोचनानां दुःखं हरति, समुद्रमन्थनात् देवचन्द्रमिव, हिमरसं प्रसारयन् उदितः। शनैः पुष्पशय्यायां, कर्पूरपुष्पैः सिक्तायां, पूर्णचन्द्रमण्डलसदृशी रम्यायां, राघवाः शय्यां उपस्थाय। ततः, रामं विना, अन्ये स्वकार्येषु संलग्नाः, रम्यां रात्रिं शनैः व्यतीयतवन्तः, यथा क्षणमिव। रामः तु, वसिष्ठस्य मधुरसुभाषितानि स्मरन्, यथा गजः पूर्वास्वादितं इक्षुम् पुनः आस्वादयेत्, चिन्तनायाम् स्थितः। "किम् इदं संसारविचरणम्? के एते जनाः? के एते विविधाः जीवाः—आगच्छन्ति गच्छन्ति च—किमर्थम्?" इति रामः विचारयामास। "मनः किम्? कथं प्रसारितम्? किम् इदं माया—यदि सा अस्ति—कथं उत्पन्ना कथं नष्टा?" इति अपि चिन्तयामास। "यदा सा नष्टा, तदा केन धर्मो वा अधर्मो? आत्मनि एव बाधा कथं उत्पन्ना?" "महर्षिः मनोनाशे किम् उक्तवान्? इन्द्रियनिग्रहे किम्? आत्मविषये किम्?" "जीवः, चित्तं, मनः, माया इत्यादिभिः शब्दैः, आत्मा एव संसारं विविधरूपेण कल्पयति।" "मनःसूत्रैः बध्यमानाः, यदा नष्टाः, दुःखं शान्तम्; एते कठिनोपचार्याः, कथं निवारणीयाः?" "कथं विवेकबलात्, भोगमालां, मेघमालासदृशीं, हंसः यथा क्षीरं जलात् पृथक् कुर्यात्, पृथक् करिष्यामि?" "भोगाः त्याज्याः न; त्यागं विना दुःखात् मोक्षः न; हा, कष्टः प्रसंगः प्राप्तः!" "मनोनिग्रहात् एव सिद्धिः; अहं, अज्ञानात्, बालः यक्षगृहीत इव, ताम् नष्टवान्।" "यदा मे मनः शान्तम्, संसारक्लेशात् मुक्तम्, बालः प्रियं प्राप्य सुखम् अनुभवति यथा, तदा सुखं अनुभविष्यामि?" "यदा मनः शुद्धम्, सर्वविक्षेपवर्जितम्, अनन्तमार्गे विश्रान्तम्, तदा पवित्रं भविष्यति?" "यदा पूर्णचन्द्रशीतलस्थले, कला-रसमण्डिते, दृढं विश्रान्तम्, लोकम् उपहास्यामी?" "यदा मनः, दुर्बलरूपं त्यक्त्वा, आत्मनि लीनम्, जलतरंगः जलमिव, शान्तिम् प्राप्नुयात्?" "यदा संसारसागरं, तृष्णातरंगैः व्याकुलं, मायाग्राहैः भूषितम्, उत्तीर्य, शीतलः भविष्यामि?" "यदा शान्तशुद्धमार्गे, वयं मुक्तिकामाः, दुःखरहिताः समदृष्टयः भविष्यामः?" "यदा संसारज्वरः, सर्वाङ्गं पीडयन्, पंचभूतं त्रासयन्, मनसि शमं प्राप्नुयात्?" "हे बुद्धे, यथा दीपशिखा निरवायस्थले विकाररहिताः स्थिरा भवति, तव तेजः अनुभूय, त्वं त्वरितं शान्तिम् प्राप्स्यसि।" "यदा तव इन्द्रियाणि, व्यर्थप्रयत्नाग्निना दग्धानि, सहजं दुःखं तीर्य, गरुडः समुद्रात् यथा, त्वं उड्डीयिष्यसि।" एवं रामः, वसिष्ठस्य उपदेशान् स्मरन्, आत्मसाक्षात्काराय, मनोनिग्रहाय, संसारनाशाय, चिन्तायाम् निमग्नः आसीत्।