सा तदा समुत्थिता, यः कर्णभूषणे भ्रमरगुच्छेन शोभिता, कमलसदृशेन हस्तेन कम्पमाना, विंध्यगिरेः गजराजसंघस्य गतिं स्मारयन्ती, विराजमानाभूत्। तस्या ऊर्वलम्बिन्यौ भूषणे परस्परसंस्पर्शात् सुरक्तपङ्कसंवलिते, सायंतनमेघमण्डलैः मणिकणपुष्पैः रञ्जितं नभः इव दृश्येते। उपरिचलितवस्त्रे तस्या भ्रमराः समन्तात् गुञ्जमानाः, शिरसि तु प्रभूतमुकुटमणिरश्मिभिः विभासमानम्, इन्द्रधनुषः शोभां गगने प्रकाशितवती। तस्या प्रियस्य लतासदृशः करः चामरं वहन्, वनमार्गे गजराजगमनमिव सन्धानयन्, रमणीयं दृश्यते। मणिवलयाङ्गदसंघर्षेण तस्या वस्त्रं तिर्यग्गतम्, मन्दारमालावातायमानमिव वनान्तरे दृष्टम्। सा च कस्तूरीमृगमिश्रधूमवद् शुद्धमेघसदृशी, शरत्कालस्य व्यापिन्याः गगनच्छायायाः इव भूमौ व्याप्य स्थित्वा विराजते। रक्तमणिगुच्छैः केशेषु शोभिता, वस्त्रपल्लवाः सायंतनकमलदलानां चलनमिव दर्शयन्त्यः, दिवसकर्मणः समाप्तिं सूचयन्ति। तस्या मुखपद्मात् मणिप्रभास्रोतांसि प्रवहन्ति, पद्मिनीतीरतरङ्गविलासवद् गतिः, नूपुरध्वनिभिः सुरम्यं रसनिवृत्तिं जनयन्ति। एवं सृष्टिः सा निरन्तरा, शतशैलसमाकीर्णा, बहुजनसमावृता, नूतनसृष्टिवत् उदितवती। ततः, राज्ञे प्रणम्य, देवाः राजभवनात् निर्गत्य, मणिमुक्ताफलैः शोभिततरङ्गाः सागरात् इन्द्रधनुषमिव निर्माय, निर्गताः। सामन्तमन्त्रिणः च, राजधर्मविदः, वसिष्ठं राजानं च प्रणम्य, स्नानार्थं जग्मुः। वामदेवविस्वामित्रादयः, वसिष्ठं पुरस्कृत्य, पुण्यस्नानाय स्थिताः। तत्र दशरथराजा, मुनिसमाजं सत्कृत्य, तैः विसृष्टः, स्वकार्याणि कर्तुं प्रतस्थे, शत्रुनाशन। अरण्यवासिनः अरण्यं, व्योमवासिनः व्योम, नगरवासिनः नगरे प्रतिनिवृत्त्य, प्रातः पुनरागमनाय उद्यताः। राज्ञः वसिष्ठस्य च प्रार्थनया, स्नेहात् महर्षिः विश्वामित्रः तां रात्रिं वसिष्ठगृह एव व्यतीतवान्। वसिष्ठः ब्राह्मणश्रेष्ठराजर्षिमुनिसमूहैः सेव्यमानः, रामदशरथपुत्रैः च पूजितः। स महर्षिः, सर्वलोकसम्मानितः, स्वाश्रमं प्रति जगाम, तं देवसमूहः ब्रह्मणं ब्रह्मलोकमिव अनुगम्य। तत्र स रामं दशरथपुत्रांश्च पादाभिवन्दितान् विसृज्य, सर्वान् प्रेषयामास। व्योमगतभूमिगतजलचरान्, गुणकीर्तननिवासिनः, क्रमशः विसृज्य, स्वाश्रमे द्विजातीनां नित्यकर्माणि सम्यक् अकरोत्। ते वीर्यवन्तः राजपुत्राः, शशिनिभप्रभाः, गृहं गत्वा, सर्वाणि नित्यकर्माणि सम्यग् न्यवर्तयन्। वसिष्ठराघवराजर्षिमुनयः स्वगृहाणां पुरवर्त्मसु स्वकार्याणि न्यवर्तयन्। पद्मोत्पलशतदलैः शोभितेषु सरःस्वसु, चक्रवाकहंसबकसेवितेषु तडागेषु च, स्नानं कृत्वा, गवां भूमेः सुवर्णस्य शय्यासनस्य च दानं विप्राणां च अन्नवस्त्रादिभिः कृतवन्तः। स्वस्वगृहेषु सुवर्णरत्नमण्डितेषु, अच्युतईशाग्निसूर्यादिदेवान् पूजयामासुः। पुत्रपौत्रमित्रदासबान्धवसखैः सहिताः, यथायोग्यं भोजनं चक्रुः। तस्मिन् नगरे तदा दिवसस्य अष्टमांशशेषः कालः, सुकुमारवातेन सुखदः, रमणीयः। सायं समयानुसारं स्वजनैः सह कालव्यतीतिः, सूर्यास्तमनं प्रतीक्ष्य। सायंकाले पूजां कृत्वा, अघमर्षणसूक्तपारायणं, मङ्गलस्तोत्रगीतगानानि च कृतवन्तः। ततो, शशिनः समुद्रशीतांशुना, कृष्णलोचनस्त्रीदुःखहरिणा, हिमरश्मिना, नगरे हिमवर्षमिव कृत्वा, चन्द्रः उदितः। शनैः पुष्पशय्यायां, कर्पूरमुष्टिप्रकीर्णायां, पूर्णचन्द्रमण्डलशोभायां शय्यायाम्, राघवाः सुखेन निषेदुः। तत्र, रामं विना अन्ये स्वकर्मसु प्रवृत्ताः, तां शोभनां रात्रिं क्षणमिव व्यतीयुः। रामस्तु, वसिष्ठस्य मधुरसद्भिरुक्तैः वाक्यैः, गजेन्द्रः इव पूर्वरसितशर्करास्वादनेन, चिन्तयन् स्थितः। किं नाम एष संसारविचारः? के चेमे जनाः? के च विविधा भूतगणाः—कुतः आगच्छन्ति, कुत्र गच्छन्ति, किमर्थं च? किं च मनसो रूपं, कथं चास्य विकासः? किमेतद् माया केवलं, चेत्, कथं सा जायते, कथं च नश्यति? यदा सा नष्टा, तर्हि केन पुण्यपापयोः अस्ति? आत्मन्येव किमिदं सीमाबन्धनं जातम्? भगवता मुनिना किं मनोनाशे उक्तम्? किमिन्द्रियजयविषये, किं चात्मनि प्रतिपादितम्? जीवचित्तमनःमायादिशब्दैः, आत्मैव अनृतरूपेण संसारं प्रसारयति। मनसः सूत्रबद्धानि एतानि यदा नश्यन्ति, तदा दुःखं शम्यति; एतानि कठिनोपचाराणि कथं निवारयेम? विवेकबलात् एष भोगमालापाशः, मेघमालाभिः आवृत इव, हंसः क्षीरजलविभागवद्, कथं छिद्यते? भोगा ह्यपरित्याज्याः; परित्यागं विना दुःखनिवृत्तिः न; हन्त, कष्टमिदं प्राप्तम्! एवं रामः चिन्तयन्, तस्यां रात्रौ स्थितः।