मदीया वृत्तयः, वस्तूनि परित्यज्य तानि पुनः धृत्वा, क्षीणानि सन्ति। ततो मे निश्चयः माघमासान्ते लतानिव चञ्चलः जातः। सर्वमूल्यं परित्यक्तम्, अस्थिरता एव व्याप्य अस्ति। आत्मनं गृह्णाति, पुनः मुञ्चति, तेन स्वस्यापि अवस्था अस्थिरा जाता। मनः स्वस्यैव आधारैः उपहास्यते, यः किल चञ्चलः अपि स्थिरः अपि, दरिद्रतया भग्नवृक्षमूलवत्। मनः अस्थिरं, विषयेषु रममाणं, लोकान् भ्रमति, मोहं न जहाति, स्वविमानस्थ देववत्। किं तदवस्थानं, यद् न तु तुच्छं, स्वाभाविकं, अधिष्ठानरहितं, विमोहशून्यं, संशयवर्जितं च? सर्वे हि विद्वांसः, जनकादयः अपि, सकलवर्त्मनि प्रवृत्ताः सन्तः, कथं ते परमं पदं प्राप्तवन्तः? बहुषु वस्तुषु अतिस्नेहेन, आदरं दर्शयन् अपि, कः कथं संसारपङ्केन न लिप्यते? केन दृष्ट्या, ये महात्मानः, जीवन्मुक्ताः निर्मलाः च, अस्मिन्संसारे विचरन्ति? भोग्यवस्तूनि केवलं भयहेतवे लोभयन्ति; येषां स्वभावः अस्थिरः, धनं च क्षणिकं, ते कथं शुभतां प्राप्नुवन्ति? मनः मोहगजेन पद्माक्तं, अन्तः कल्मषैः मलिनीकृतं, तदा बुद्धिसरः कथं निर्मलतां प्राप्नुयात्? संसारकार्येषु प्रवृत्तस्य अपि, जलं पद्मपत्रे न लिप्यते इव, कः कथं न बध्यते? आत्मवत् इदं जगत् कृत्वा, वा तृणवत् तिरस्कृत्य, मनः विक्षेपं न स्पृशन्, कः कथं श्रेयसम् आप्नोति? केन महात्मना, यो भवसागरं तीर्त्वा, आचरितं पथं अनुसृत्य, कश्च संसारदोषान् नापद्यते? किं तद् यत् हितकरं, कः फलः, कथं वा संसारवर्त्मनि यथोचितं वर्तेत? हे जगन्नाथ, किंचिद् वक्तुम् अर्हसि, येन अहं कर्मणां च अस्थिरभावं, सृष्टेः च अतीतानागतस्थितिं बोधयेयम्। हृदयाकाशचन्द्रस्य, मनसः च कल्मषशुद्धिः मम स्यात्, हे ब्रह्मन्, त्वं तद् अनवरोधेन साधय। किं ग्राह्यम् अत्र, किं वा त्याज्यम्? मनः चञ्चलं कथं गिरिशृङ्गवत् स्थिरं स्यात्? केन शुद्धमन्त्रेण, दुःखदं संसारज्वरं, यः अनायासेन बहुदुःखदः, शमयेत्? कथं च आनन्दरुक्षितमञ्जर्याः शीतलतां प्राप्नुयाम्, पूर्णचन्द्रः इव अम्लानरात्रौ? अन्तः पूर्णत्वं लब्ध्वा, यथा पुनः शोकः न स्यात्, तथैव सत्यविदां मुनयः मां शिक्षयन्तु। न हि, परमसुखस्थितेः विश्रान्तेः विना, महात्मनः मनः अत्र चञ्चलवृत्तिभिः पीड्यते, वनमध्ये अल्पजीवस्य देहं श्वानाः इव। एष देहः, दीर्घवृक्षपत्रे चलच्च्युतबिन्दुवत्, प्राणेश्वरनियन्त्रितः, शीतांशोः किरणैः मृदुलीकृतः। मित्रबान्धवसङ्घे अपि, प्राणी शुष्कक्षेत्रे बककण्ठचर्मसीमानिव दुर्बलः, जालचक्रे बद्धः। वासना-वातेन प्रेरितः, आकस्मिकविपत्तिवज्रः स्पष्टं पतति; मोहघने तमः गर्जति, विद्युच्छटाभिः। दुष्टः, अस्थिरः, लोभपरायणः, दारुणं नृत्यं नृत्यति, विपत्तिविषवने, पूर्णविकसितः, नादयन्। क्रूरः, मृत्युमार्जारवत्, सर्वाणि प्राणिनः मूषकानिव गृह्णाति, गूढपदः, उपरितः पतन्। कः उपायः, कः मार्गः, का चिन्ता, वा कः आश्रयः? केन उपायेन एष जीवितवनः, येन दुःखाय न भूयात्? न हि पृथिव्यां, न स्वर्गे देवेषु, किंचित् तुच्छमपि, यत् पण्डितानां न रमणीयं भवेत्। कथं तु, संसारः, दुःखविहतश्च, स्वभावतः नीरसः, मूढत्वं विना, सत्यं मधुरः स्यात्? केन अमृतस्नानेन, मूलविषदूषिता आशावल्लरी, मधुमधुरपुष्पवत् रम्या स्यात्? केन प्रक्षालेन, कामदूषितः मनसोऽम्बुमण्डलः, अमृततेजः प्रकाशयेत्? केन उपायेन, संसारमार्गेषु प्रवर्तमानः, दृश्यादृश्यनाशं ज्ञात्वा, यथोचितं आचरति? कथं रागद्वेषरूपे महाव्याधयः, भोगोत्पन्नाः, संसारवने विचरन्तं प्राणिनं न बाधन्ते? कथं वा, वैराग्नौ पतितः अपि, सुवर्णमिव, स्वस्वरूपरक्षितः, न दह्यते? अत्र हि, संसारवर्त्मनः अभावे, स्थैर्यं न सम्भवति, यथा अपि जलं समुद्रे पतितं न तिष्ठति। ये रागद्वेषरहिताः, सुखदुःखास्पृष्टाः, निर्वर्त्मज्वालावत्, तत्र यथोचितं कर्म न अवशिष्टम्। मदवशं मनः, यः सततं चिन्तयति, त्रैलोक्यदुःखं न निवर्तते उपायं विना; तद् ब्रूहि, हे विद्वांसः। केन युक्त्या, संसारकर्मणि प्रवृत्तस्य अपि, दुःखं न आगच्छति? अथवा, त्यक्तकर्मणः, परमं मार्गं ब्रूहि। कथं, केन, वा केन उपायेन, पूर्वे महात्मनः मनः परमशुद्धविश्रान्तिम् आप्तम्? हे भगवन्, यथा त्वं जानासि, मोहापनये, केन उपायेन, यूयं मुनयः दुःखनिर्मुक्तिम् आप्नुत?