यदि मनः पूर्वदुष्टजन्मकृतदोषैः विक्षिप्यते, तर्हि धैर्येण तदुत्थापयेत्, यथा कीर्णमृगं पङ्कात् समुद्धरेत्। ये तु तमसिकराजसिकाद्युत्पत्तिं स्वविवेकबलात् प्राप्नुवन्ति, त एव साधवः सात्त्विकीं जातिं लभन्ते। हे राघव, यत् शुद्धमणिमनसि प्रतिष्ठाप्यते, तत् भवति; अतः प्रयत्नः विजयी भवति। गुणैः, प्रयत्नेन, धृत्या च, हीनयोनयः अपि मुक्तिसाधकाः भवन्ति। न हि पृथिव्यां न दिवि देवेषु च, गुणसमन्वितः प्रयत्नशीलः कश्चित् अप्राप्यम् अस्ति। धैर्येण, परवैराग्येन, परिपक्वविवेकसम्पन्नः, स्वयमेव किम् अप्राप्यं तव? अतः त्वं महाधैर्यसम्पन्नः, स्वहिताय विवेकपूर्वकं आचर, शोकमुक्तः भव; ततः कालेन पृथिव्यां जनाः अपि शोकात् सम्यग् विमुच्यन्ते। हे राम, यदा त्वं परां विवेकमहिमानं प्राप्य, सात्त्विकगुणसमृद्धौ रममाणः, पुण्यकर्मनिष्ठं मनः धारयित्वा, बन्धमोहचिन्ताभिः न विक्षिप्यसे—तदा भव। इदानीं, उपजीवनविचारानन्तरं, शृणु—यः शमविचारः, स एव मोक्षप्रदः इति प्रसिद्धः। तत्र सभायां, या शरन्नभः ताराभिरलङ्कृता इव शान्ता, वसिष्ठः शुद्धानि रमणीयानि वचनानि उक्तवान्। श्रोतुम् इच्छन्तः, ते शान्ताः सभासदः, स्थिरा इव भूमौ स्थिताः, वातरहिते कमलानि इव निश्चलानि आसन्। तत्र योषितां गर्वमोहबलानि प्रशमितानि, अन्तरात्मनि शम एवाभूत्, यथा दीर्घकालत्यागिनां मध्ये। हस्ताः कमलानि इव शान्तानि, श्रोतुम् इव स्थिताः; व्यजनानि मूकघण्टानिव, मौने लीनानि। राज्ञां विवेकिनां नासाग्रेषु स्थापिता अङ्गुल्यग्राणि, ध्यानपरायणानि, निश्चलानि आसन्, सूक्ष्मविज्ञानचिन्तनपराः। तत्र रामः अरुणोत्थिते कमले इव, तमः परित्यज्य, प्रभाते नभः इव, विकसितः। दशरथात्मजः वसिष्ठवचनानि पिबन्, मघनिनादनिर्घोषं वर्षायाम् आमुक्तमेघमयूर इव, तानि शृणोति स्म। भरतः अपि, मनः सर्वभोगेभ्यः कपिवत् आकृष्य, मन्त्रिभिः सहितः, प्रयत्नेन श्रोतुम् आरब्धवान्। लक्ष्मणः, यस्य शुद्धचन्द्रसदृशी आत्मा वसिष्ठोपदेशेन साक्षात्कृता, विवेकस्वरूपः, शिक्षातीतः, विराजते स्म। शत्रुघ्नः, रिपुसूदनः, पूर्णचित्तः, पूर्णचन्द्रवत्, तत्र तिष्ठन्, हर्षपूर्णः अभवत्। सुमित्रानन्दनः, शीतलचन्द्रकान्तचित्तः, विकसितहृदयः, तत्र तिष्ठन्, तस्मिन् क्षणे विकसितकमलवत् बभौ। तत्र ऋषयः राजानश्च, निर्मलमणिसदृशशुद्धचित्ताः, हृदयानि मुच्यमानानि इव, तिष्ठन्ति स्म। ततः सर्वदिक्पूरितः शब्दः उत्पन्नः, युगान्तमेघनिःस्वनवत्, मध्याह्नशङ्खनादघोषसमः, समुद्रगर्जितोपमः। तेन महाशब्देन, वसिष्ठस्य वचनानि निमेषात् नश्यन्ति स्म, यथा कुक्कुटस्वरः मेघनिःस्वनेन। तदा मुनिः वचनं न विवक्तुम् आरभत; यः हि गभीरार्थं महानिर्घोषे नष्टस्वरूपं प्रकाशयितुं शक्तः? क्षणमात्रं तं घोषं शृण्वन्, शान्ते घोषे, मुनिः पुनः रामं संबोधितवान्—"राम, अद्यकृतं सर्वं कथितम्; श्वः प्रातरहम् अवशिष्टं वक्ष्यामि।" इदानीं द्विजातीनां कर्तव्यं मध्याह्नस्नानकर्म, तद् आचराम; हि साधवः प्रतीक्षन्ते। त्वमपि, भाग्यवान्, सम्यग् स्नानदानपूजनादिकानि कुशलतया सम्यक् आचर। एवं उक्त्वा, मुनिः दशरथेन सह उत्तिष्ठति स्म, यथा पूर्वाचलात् चन्द्रसूर्यौ उदयेताम्। तयोः उत्थानेन, सर्वा सभा उत्तिष्ठति स्म, नेत्राणि कमलनालानि इव मृदुशीतलवातस्पृष्टानि। सा च, कर्णाभरणे भ्रमरगुञ्जारसमलङ्कृता, कमलहस्तया चलन्त्या, विन्ध्यगिरिप्रस्थे गजानिकायमिव, उत्तिष्ठति स्म। तस्याः वलयाङ्गदाः परस्परस्पर्शात् रजोभिः रक्तिमाः जाताः, संध्याम्बुदैः मणिरञ्जिताकाशमिव दर्शयन्ति। सा, उपरिचोलकं स्रस्तं, भ्रमराः परिभ्रमन्तः, किरीटशिखरं दीप्तमानं, दिवमिन्द्रधनुष्मन्तमिव, प्रकाशयन्ति। प्रियस्य लतानिभं हस्तं चामरव्यजनं चालयन्तम्, गजकुलचालितवनमार्गमिव, दर्शयति। वलयमणिबद्धानि तस्याः हस्ताङ्गुल्यः वस्त्रं आकृषन्ति, यथा मन्दारमालिका वातेन धूयमाना वनान्तरे। सा, कुङ्कुमधूममेखलारूपमेघा इव, शुद्धा, पृथिवीं शरन्नभसि व्याप्तवती। तस्याः केशेषु पाटलमणिगुच्छाः शोभन्ते, वस्त्रवलयाः सायंप्रभाकमलानि इव चलन्ति, दिवसकृत्यसमाप्तिं सूचयन्ति। तस्याः मुखकमलात् रत्नप्रभास्रोतांसि स्रवन्ति, सा चलन्ती, कमलिनीसरसः तरङ्गवत्, नूपुरध्वनिसमीरितया शोभते। एवं सततसृष्टिः, शतशैलसमाकुला, भूतसमूहसम्पूर्णा, नूतनोत्थिता इव, समुत्थिता। ततः राज्ञे प्रणम्य, नृपाः राजमहत्तः निर्जग्मुः, यथा रत्नमालाविलसिता तरङ्गाः समुद्राद् निर्गच्छन्ति, इन्द्रधनुष्मन्तं निर्माय।