मनः यः सर्वथा ममत्वं, इदं मम, तदन्यस्य इत्यादीन् संकल्पान् परित्यज्य सर्वविभागात् विमुक्तं भवति, स एव निःसंशयं मुक्तः इति प्रतिपाद्यते। य एवम् अस्य उत्तमं आचारं पृथि्व्यां चरन्ति, ते अपि दुःखरहितं पदं प्राप्नुवन्ति। ये राघवस्य आचारं अनुसरन्ति, ते स्वचित्तनौकया संसारसागरं तरन्ति। यस्य मनः त्वद्वत् समं, स उदारः समदर्शी च, तस्य ज्ञानदर्शनाय योग्यता, यथा पूर्णचन्द्रस्य शोभायै योग्यता। त्वं दुःखरहितं पदं प्राप्तवान् यथोचितं च आचरिष्यसि; शरीरस्थितिपर्यन्तं रागद्वेषरहितचित्तः स्थित्वा कार्याणि कुरु। बाह्यतः लोकानुकूलं आचरणं कुर्याः, अन्तः सर्वकामान् परित्यज्य पूर्णचन्द्रमण्डलवत् शीतलः भव। ये अन्यासु जातिषु गुणहीनाः, तान् न गणयेत्; ते शृगालसुतवत् स्वभावानुगाः एव। हे महाबाहो! ये सत्त्वगुणयुक्तानां स्वाभाविकगुणान् अनुसरन्ति, ते पश्चिमे पुण्यजन्म लभन्ते। यः यः यत्र यत्र जन्मगुणान् अत्र साधयति, स तदन्यजातौ अपि शीघ्रं तद्गुणवान् भवति। पूर्वसंस्काराः, ये जन्मकर्मानुगताः, धैर्यशीलैः स्वयमेव प्रयत्नेन जिगीषुभिः विजितुं शक्यन्ते, यथा स्थिराः शत्रून् जयन्ति। अपि चेत् मनः पापजन्मकर्मसमुत्थदोषैः क्लिष्टं भवेत्, धैर्येण तदुद्धरेत्, यथा कीचके पतितं मृगं उद्धरेत्। ये तामसिकराजसिकादिजन्मनः, ते अपि स्वविवेकबलात् सत्पुरुषाः सत्त्वगुणयुक्तं जन्म प्राप्नुवन्ति। हे राघव! यत् शुद्धमणौ चित्ते संस्थाप्यते, तत् एव सः भवति; अतः प्रयत्नः विजयी भवति। गुणैः, प्रयत्नेन, धैर्येण च, हीनजन्माः अपि अत्र मुक्त्यर्थिनः भवन्ति। न हि पृथिव्यां, न स्वर्गे देवेषु, गुणयुक्तः प्रयत्नशीलः च कश्चन अलभ्यं लभेत। दृढधैर्यः परमवैराग्ययुक्तः परिपक्वप्रज्ञः च, सः स्वप्रयत्नेन किम् अलभ्यम्? त्वं महाधैर्ययुक्तः, आत्महिताय विवेकपूर्वकं आचरत् दुःखात् विमुक्तः भव; ततः कालेन पृथिव्यां जनाः अपि दुःखात् सम्यक् विमुक्ताः भविष्यन्ति। हे राम! अनागते जन्मनि, यदा त्वं परमविवेकमाहात्म्ययुक्तः, सत्त्वगुणवृद्ध्याऽनन्दितः च भविष्यसि, तदा पुण्यकर्मनिष्ठं मनः बन्धमोहरूपविचारैः न क्लिश्येत्। इदानीं, उपजीवने निरूपिते, शमप्रकरणं शृणु, यत् मोक्षकारणं प्रसिद्धम्। सभायां, शरदम्बरवत् शान्तायां, वसिष्ठः शुद्धं हृष्टं वचनं भाषते स्म। श्रोतुम् इच्छवः, स्थिरधरणिसमानाः, कमलानि वातरहिते यथा, तथा निष्कम्पाः स्थिताः। नार्यः, यासां गौरवमोहबलानि प्रशान्तानि, तासां अन्तरङ्गे शमः आसीत्, यथा दीर्घवैराग्यनिष्ठासु। हस्ताः, कमलसदृशाः, श्रोतुम् इव शान्ताः स्थिता; व्यजनानि, मूकघण्टावत्, मौनमग्नानि। अंगुल्यग्राणि, नासिकासन्नानि, ध्यानस्थैर्ये स्थिता, राज्ञः सूक्ष्मज्ञानमननाय स्थिताः। रामः, यथा प्रभाते कमलम्, तथा विकासं गतः; तमो त्यक्त्वा, यथा प्रभोदयकाले नभः। दशरथात्मजः वसिष्ठवचनं शृणोति, यथा मयूरः गम्भीरघनध्वनिं वर्षायाम्। मनः, वानरवत् विक्षिप्तम्, सर्वभोगेभ्यः निवर्त्य, भरतः मन्त्रिभिः सहितः, श्रोतुं यत्नं चकार। लक्ष्मणः, यः वसिष्ठोपदेशेन शुद्धचन्द्रमण्डलवदात्मस्वरूपं प्राप्तवान्, विवेकस्वरूपः बभासे, उपदेशातीतः। शत्रुघ्नः, शत्रुघातनः, पूर्णमानसः, पूर्णचन्द्रवत् तत्र तुष्टः स्थितः। सुमित्रानन्दनः, शीतलचन्द्रकिरणसदृशचित्तः, हृदयविकसितः, तस्मिन् क्षणे कमलवत् स्थितः। ऋषयः राजानश्च, यत्र, निष्कलङ्कमणिसदृशपवित्रचित्ताः, तेषां हृदयानि विश्रान्तिमिव निष्श्वसन्ति स्म। तत्र शब्दः उत्पन्नः, सर्वदिशः पूरयन्, यथा युगान्ते मेघगर्जनं, मध्याह्ने शङ्खनिनादः, वारिधेः कलकलसमः। तेन महाशब्देन मुनिवचनं निगूढं जातम्, यथा कोकिलध्वनिः मेघगर्जनैः। तदा मुनिः सभायाम् वाक् न्यवर्तयत्; को हि महाशब्दसमये गूढार्थं प्रकाशयेत्? क्षणं तं शब्दं श्रोतुं, तस्मिन् उपशान्ते, मुनिः रामम् उवाच। "राम! अद्यकृतं सर्वं श्रोतुम् उक्तम्; शेषं श्वः प्रभाते वक्ष्यामि।" "इदानीं मध्याह्नकाले द्विजातीनां विधिकर्म समयः; तद् आचराम, साधवः अपि प्रतीक्षन्ते। त्वमपि, भाग्यवान्, उत्तिष्ठ, सर्वकर्माणि—स्नानदानार्चनादीनि—सम्यक् कुर्व।" इत्युक्त्वा, मुनिः दशरथेन सह उत्तस्थौ; सभा अपि उदयाचलात् चन्द्रसूर्ययोः उदयवत् उत्तस्थौ। तयोः उत्थानेन, सभा अपि उत्थिता, तेषां नेत्राणि, पद्मनालवत्, मृदुवातसंस्पृष्टानि इव सस्मितानि।