अस्मिन्स्मिन्संसारे यत्र वस्तुतः मिथ्या एव दृश्यते, तत्र मोहस्य कः कारणं? अथ यद्यसौ सत्यमेव, तर्हि मोहस्यापि किम् आधारः? अतः, जन्ममरणजीवनविषये सर्वदा शान्तः समः च भूत्वा आकाशवत् स्थितव्यम्। प्राज्ञः विचारशीलः च जनः आदौ एव सत्सङ्गतिं कर्तुम् अर्हति—येषां वेदशास्त्रार्थनिष्ठा, ये महानुभावाः, तेषां समीपे वासः करणीयः। यत्र यत्र च पुण्यात्मनां सन्निधौ दुःखनाशकाः सुभावाः प्रवर्तन्ते, तत्र तत्र ते वसन्ते ऋतौ लतानामिव स्फुरन्ति। सत्पुरुषेण, विविक्तेन, उदारहृदया सह सम्यक् मननं कृत्वा, महाबाहो, परमार्थपदं प्राप्यते। यः शास्त्राध्ययनसम्मानितः, सत्सङ्गयुक्तः, वैराग्यनिष्ठः, नियमशीलः च सः, हे राम, ज्ञानपात्रवत् दीप्यते, यथा त्वम्। त्वं हि स्वाचार्ये स्थितः, धैर्यशीलः, गुणसागरः, विशुद्धावस्थायां स्थितः, शोकरहितः, रजःसत्त्वचिह्नितः। इदानीं त्वं संसारदाहेन न दह्यसे, दुःखपात्रत्वं त्यक्त्वा स्वभावेनैव नूतनः जातः असि, मुनिवर। स्वशुद्धदर्शनेन जगत्स्वरूपं तव स्फुटम् अभवत्, यथा सूर्यप्रभया सर्वम् प्रकाशते। इदानीं मम वचनाग्निना शुद्धः सन्, शुद्धतमः भव—शरदम्बरवत् मेघविहीनः। संसारकल्पनया विमुक्तः, परमबुद्ध्या युक्तः, हृदयम् अपि निर्मलं कुरु, हे मुक्तिमुक्ताफलमञ्जरीमानस! यस्य मनः ‘मम’, ‘एतन्मम’, ‘अमुष्य’ इति सर्वविभागान् परित्यज्य मुक्तम्, सः एव मुक्तः—नात्र संशयः। ये च पृथिव्यां तव श्रेष्ठाचरणं अनुवर्तन्ते, ते अपि शोकरहितां स्थितिं प्राप्स्यन्ति। ये राघवस्य उदाहरणं पश्यन्ति, ते स्वचेतो नौका संसारसागरम् अतिक्रमिष्यन्ति। यस्य मनः त्वद्वत् समदर्शिनः सत्त्ववतः, सः ज्ञानदर्शनाय योग्यः, पूर्णचन्द्रस्य शोभायामिव। त्वं शोकरहिताम् अवस्थां प्राप्तः, यथोचितं आचरस्यपि; शरीरावधिं यावत्, रागद्वेषरहितचेतसा स्थित्वा, बाह्यतः लोकाचारं पालय, अन्तः सर्वकामपरित्यागेन परमशीतलः भव, पूर्णचन्द्रमण्डलवत्। ये तु अन्यासु जातिषु, गुणरहिताः, ते न मनीयाः—शृगालपुत्रवत् स्वभावानुगाः। महाबाहो, ये सत्त्वगुणसंपन्नानां स्वाभाविकान् गुणान् अनुवर्तन्ते, ते पश्चिमे पुण्यजन्म लभन्ते। यः यः जन्मगुणः प्राणी निरन्तरं साधयति, सः अन्यजातौ अपि तस्यैव स्वभावं शीघ्रं प्राप्नोति। पूर्ववासनाः जन्मकर्मजन्याः, धैर्यवन्तः स्वयमेव यत्नेन ताः जयन्ति, यथा दृढनिश्चयेन शत्रून् विजिग्युः। यदि मनः पूर्वदुष्टजन्मकर्मजन्यदोषैः विक्षिप्यते, तर्हि धैर्येण तदुद्धरेत्, यथा पङ्के पतितमृगं उद्धरेत्। ये तमस, रजस, अन्यजन्म वा प्राप्नुवन्ति, विवेकबलात् सत्पुरुषाः सत्त्वगुणयुक्तं जन्म प्राप्नुवन्ति। राघव, यत् यत् शुद्धमणिमनसि प्रतिष्ठितं, तत् एवं भवति; अतः प्रयत्नः विजयी भवति। गुणैः, प्रयत्नेन, धैर्येण च, हीनजातयोऽपि अत्र मुक्तिसाधकाः भवन्ति। नहि पृथिव्याम्, न स्वर्गे देवतानाम्, गुणयुक्तस्य प्रयत्नशीलस्य च किञ्चित् अप्राप्यमस्ति। धैर्येण, परमवैराग्येन, परिपक्वबुद्ध्या युक्तः, स्वयमेव किम् अप्राप्यं स्यात्? त्वं महाधैर्ययुक्तः, आत्महिताय विवेकपूर्वकं आचरेः, शोकरहितः भव; ततः कालेन पृथिव्यां जनाः अपि शोकरहिताः भविष्यन्ति। हे राम, अनागते जन्मनि, यदा त्वं परमविवेकश्रीसम्पन्नः स्याः, सत्त्वगुणसमृद्ध्याऽनन्दितः, तदा पुण्यकर्मनिष्ठचित्तः सन्, बन्धमोहरूपविचारैः मा विक्षिप्यस्व। इदानीं भरणप्रकरणानन्तरं, शमप्रकरणं श्रृणु, यः मोक्षदायकः इति प्रसिद्धः। सभायाम्, या शरदम्बरं तारा इव शोभते, वसिष्ठः शुद्धानि रमणीयानि वचनानि उवाच। श्रोतुम् इच्छवः ते मौनिनः, स्थिरा इव पृथिवी, निश्चलाः उपविष्टाः, वातरहिते कमलानि इव। स्त्रीणां मध्ये, येषां गर्वमोहबलानि प्रशान्तानि, तत्र अन्तः शम एव आसीत्, यथा दीर्घनैष्ठिकानाम्। हस्ताः कमलनिभाः शान्ताः, श्रोतुम् इव स्थिताः; चामराणि मूकघण्टावत् स्थगितानि, मौनाविष्टानि इव। अङ्गुल्यग्राणि नासिकासन्नानि स्थितानि, विचारयन्तः राजानः सूक्ष्मज्ञानमननं कुर्वन्ति स्म। रामः प्रभाते कमलवत् विकासम् अगमत्, तमः त्यक्त्वा, यथा प्रभातकाले नभः। दशरथसुतः वसिष्ठवचनानि शृण्वन्, मेघनिनादनिर्घोषम् इव मयूरः शृणोति स्म। चपलमनः सर्वविषयेषु पतन्तम् आत्मन्येव संहृत्य, भरतः मन्त्रिभिः सहितः श्रवणे यत्नं चकार। लक्ष्मणः, यस्य वसिष्ठोपदेशेन शुद्धचन्द्रात्मा साक्षात्कृतः, विवेकस्वरूपः आसीत्, शास्त्रातीतः। शत्रुघ्नः, रिपुघ्नः, पूर्णचित्तः स्थितः, पूर्णचन्द्रवत् पूर्णे पूर्णरात्रौ हर्षपूर्णः। सुमित्रानन्दनः, यस्य मनः शीतलम् इन्दुकराभम्, हृदयं प्रसन्नम्, सः तस्मिन्नेव क्षणे कमलवत् स्थितः। एवं वसिष्ठस्य वाक्यैः, रामादयः परमशमं, विवेकं च प्राप्नुवन्, धर्मपथे स्थिताः, संसारदुःखं परित्यक्तवन्तः।