एकदा मुनिवर्यः वसिष्ठः श्रीराघवस्य समीपे उपविश्य, अहैतुकीं श्रद्धां प्रति प्रशान्तचित्तः इदं कथयामास। सः प्रथमं तत्त्वतः अहंकार-शरीर-संसारप्रभवेषु विशुद्धं विचिन्त्य, केवलं सत्यमेव आश्रयेत् इति निर्दिष्टवान्। अस्थिमांसमयं शरीरं, रुधिराद्यशुभं च परित्यज्य, केवलं विशुद्धचैतन्यमेव पश्येत्, यथा मुक्तामणिगुच्छः तद्वलयात् विमुक्तः इति उपदिदेश। सत्यम्, नित्यम्, विशुद्धम्, सर्वव्यापि, सर्वधारकम्, शिवम्—एतेषु सर्वमिदं सूत्रीकृतमिव रत्नानि सूत्रे इति बोधयामास। यद् यत् चैतन्यम्, लोकानां भोगमलङ्करोति, यत् आकाशे, सूर्ये, पृथिव्याः गुह्ये च, तदेव चैतन्यं कृमिगात्रेऽपि तिष्ठति इति ददर्श। यथा घटान्तर्गतम् आकाशं बहिः आकाशाच्च न किञ्चिद् विशेषः, तथा चैतन्यस्य देहैः सह कोऽपि भेदो नास्तीत्युपदिदेश। सर्वेषां प्राणिनां कटुत्वं तिक्तता च नान्यथा; अनुभव एक एव, तस्मात् विशुद्धचैतन्ये कोऽपि भेदो नास्तीति सः अवदत्। एकस्मिन्नेव सततस्थिते विशुद्धचैतन्ये, कः वा वदेत्—‘अयं जातः, सः विनष्टः’—एवं मतिः केवलं अज्ञानात् जायते इति विवृणोति। नात्र कश्चन आत्मा अस्ति यः न सन् जायते, न च यः सन् विनश्यति। एषा केवलं आभासमात्रा, न सत्यम्, नासत्यं, चेतनायाः चञ्चलतायाम् एव इयं वस्तुतया दृश्यते। अज्ञानात् मोहः जायेत, न तु तद् निश्चयेन सत्यम् इति मन्येत; तदसत्यत्वात् दुःखमपि न जायते। असत्ये लोके मोहस्य का हेतुः? यदि सः सत्यम्, तर्हि मोहस्य का आपत्तिः? अतः जन्ममरणस्थितिषु सदा शान्तः समः च भूत्वा आकाशवत् तिष्ठेत्। ततः वसिष्ठः अवदत्—विद्वान् विचारशीलः पुरुषः आदौ एव सत्सङ्गं सेवेत, ये शास्त्रार्थज्ञाः, गुणवन्तः, साधवः च। यत्र सन्तः दुःखनाशकाः सुभावाः, तत्रैव ते वसन्ति, यथा वसन्ते लतानां विकसनम्। साधुना, विरक्तेन, उदारहृदया सह चिन्तनात्, परमपदं प्राप्यते। यः शास्त्राध्ययनस्य, सत्सङ्गस्य, वैराग्यस्य, नियमस्य च पूज्यः, स एव ज्ञानपात्रम् इव प्रकाशते, यथा त्वम्। त्वं हि स्वचरित्रे उत्तमः, धैर्यशीलः, गुणसागरः, विशुद्धावस्थायाम् स्थितः, रजःसत्त्वचिह्नितः शोकवर्जितश्च। इदानीं संसारदाहेन तप्तेऽस्मिन्संसारे दुःखपात्रं न भूत्वा, स्वभावतः नूतनः जातः असि। स्वस्य विशुद्धदर्शनेन, जगत् यथार्थरूपेण प्रकाशितम्, यथा सूर्यप्रभया सर्वं दृश्यते। मम वचसां वह्निना विशुद्धः सञ्जातः असि, शरद्गगनमिव निर्मलः भूत्वा। संसारबुद्धिविनिर्मुक्तः, परमबुद्धिसम्पन्नः, हृदयम् अपि स्वच्छं कुरुष्व, मुक्तिमुक्ताफलमालावद् यस्य मनः। यः मनः ‘मम’, ‘इदं मम’, ‘तत् परस्य’ इति सर्वविभागान् परित्यज्य, सम्यक् मुक्तम्, तस्य निःसंशयं मोक्षः। ये त्वद् उत्तमाचरणं चरन्ति, तेऽपि दुःखरहितां स्थितिं प्राप्स्यन्ति। ये राघवस्य चरित्रेण वर्तन्ते, ते स्वचित्तनावेन संसारसागरं तरिष्यन्ति। यस्य मनः त्वद्वत्, समदर्शिना साधुना, स एव ज्ञानदर्शने योग्यः, यथा पूर्णचन्द्रस्य शोभायाम्। त्वं दुःखरहितां स्थितिं प्राप्त्वा, यथोचितं आचरन्, यावत् शरीरम्, अनासक्तवैराग्येन तिष्ठ। बहिः लोकाचारमाचर, अन्तः सर्वकामान् परित्यज्य, परमशीतलः सन् पूर्णचन्द्रमिव स्थित्वा। ये तु अन्यासु जातिषु, गुणहीनाः, ते न विचार्याः; ते शृगालसुतवत् स्वभावानुगाः। सत्त्वगुणसम्पन्नानां स्वाभाविकगुणान् अनुवर्त्य, पश्चिमदेशे उत्तमजन्म प्राप्यते। यद् यद् जन्मगुणं सततम् आचरति, तदन्यजातौ अपि शीघ्रं तस्य स्वरूपं प्राप्नोति। पूर्ववासनाः, जन्मकर्मसम्भूताः, दृढैः स्वयमेव प्रयत्नेन जय्यन्ते, यथा धैर्यवन्तः शत्रून् जयंति। यद्यपि मनः पूर्वदुष्टजन्मकर्मसम्भूतदोषैः क्लिष्टम्, धैर्येण तदुद्धरेत्, यथा कीर्दारं निमग्नं मृगम्। ये तामस-राजसादिजन्मानां ग्राहीणः, विवेकबलात् साधवः सत्त्वगुणजन्म प्राप्नुवन्ति। यत् यत् विशुद्धमणौ मनसि स्थितम्, तत् तदेव भवति; तस्मात् प्रयत्नः विजयते। गुणैः, प्रयत्नेन, धृत्या च, नीचजन्मानः अपि अत्र मुक्तिसाधकाः भवन्ति। न हि पृथिव्यां, न स्वर्गे देवेषु, गुणयुक्तः प्रयत्नशीलः पुरुषः अप्राप्यं किञ्चन अस्ति। धैर्येण, परमवैराग्येन, परिपक्वबुद्ध्या च, कः अर्थः अप्राप्यः? त्वं महाधैर्ययुक्तः, स्वात्महिताय विवेकपूर्वकं आचरेः, दुःखात् विमुक्तः भूत्वा, ततः कालेनास्मिन्भूमण्डले जनाः अपि दुःखात् पूर्णतः विमुच्यन्ते। हे राम, भाविन्यां जातौ, यदा त्वं परमविवेकश्रियं प्राप्स्यसि, सत्त्वगुणसम्पन्नः सन्, पुण्यकर्मणि स्थितचित्तः, तदा बन्धमोहरूपविचारैः मनः न क्लिश्येत्। इदानीं धारणा—‘भरणेऽधिकरणम्’—अधीत्य, शमाध्यायमपि शृणु, यः मोक्षस्य कारणं स्मृतः। तत्र सभायां, शरदिन्दुसदृशशान्तायां, वसिष्ठः विशुद्धानि, रमणीयानि वचनानि उवाच।