श्रीरामाय भगवान् वसिष्ठः पुनरपि सम्यगुवाच—"राम, पश्चिमदिग्गते मरणानन्तरं यः घटनाक्रमः, तं ते प्रवक्ष्यामि; तथा च रजःसत्त्वसमन्वितस्य मोक्षः कथं सम्पद्यते, तदपि शृणु। यः सत्त्वप्रधानः जनः पुनः पुनर्जन्मचक्रे प्रविशति, सः कदाचित्कुतश्चित् शुद्धकर्मा भवति, हे निष्पाप। अत्र रजःसत्त्वसमन्विताः एव जनाः जायन्ते; त एव परीक्ष्याः, तेषु च यथायोग्यं प्रवर्तितव्यम्। ये पूर्वं समागताः, ते परमत्मन्युपस्थिताः विरलाः, महागुणसम्पन्नाः भवन्ति। ये तु अन्ये, तामसप्रकृतयः, मूकविमूढा इव, तेषु किम् अधिकं विचार्यते, राम? ते स्थावरसमानाः एव। केचन विरलाः, आत्मज्ञानपूर्वकं पुनर्जन्म लब्ध्वा, स्वाभाविके जीवने महत्स्थानं प्राप्नुवन्ति; अत्र रजःसत्त्वसमन्वितः एव विचारयोग्यः। ये रजःसत्त्वप्रधानाः पृथिव्यां महागुणयुक्ताः, ते सर्वदा प्रमुदिताः, प्रकाशमानाः चन्द्रमस इव दिवि शोभन्ते। ते न कदापि क्लान्तिं अनुभवन्ति, यथा गगनं मलिनतां न प्राप्नोति; न च ते आपत्तिषु क्षीयन्ते, स्वर्णपद्मानि यथा रात्रौ। अत्र सर्वं स्वभावतो एव दृश्यते, सूर्यः यथा न नवं दिवसं जनयति; ते स्वधर्मे एव रमन्ते, वृक्षा इव स्वकाले। ते न कदापि अन्तःस्थितपूर्णतां त्यजन्ति, शीतलशोभायुक्ता इव चन्द्रमा; आपत्तिषु अपि, शीतलतां न परित्यजन्ति, चन्द्रकान्तिः इव। स्वभावतः एव ते दीप्यन्ते, मैत्र्यादिगुणैः शोभिताः; नवमञ्जरिभिः विराजमानाः महावृक्षा इव, गुणैः भूषिताः। सर्वदा एकत्वयुक्ताः, सौम्याः, स्निग्धाः, उदाराशयाः च; सागर इव मर्यादां नातिवर्तन्ते, तेषां सङ्कल्पाः विस्तीर्णाः भवन्ति। अतः, महाबाहो, तेषां अवस्था आपद्विनाशिनी; सा सदा साधनीया, दुःखसिन्धौ न विलम्बनीयम्। अत्र संसारस्थः कदापि न क्लान्तिं कुर्यात्; राजससत्त्वप्रधानाः आत्मोन्नत्यर्थं प्रवर्तन्ते। उत्तमशास्त्रं सम्प्राप्य, तद्विचार्य पुनः पुनः, एकान्तचित्तः क्षणिकत्वं त्वरितं चिन्तयेत्। आदौ च अन्ते च यत् नित्यं तत्त्रैलोक्यस्य स्वभावरूपं त्वरितं चिन्तयेत्, व्यर्थं न किञ्चिद्। विपरीतदृष्टिं, नाश्यविचारान् च त्यक्त्वा, केवलं सम्यग्ज्ञानायैतद् एव स्मरेत्। 'कोऽहम्? कुतः एषः उत्पन्नः? किं एषं संसारविस्तारः?' इति बुद्धिमान् सत्सङ्गेन सह प्रयत्नेन परीक्षेत्। न कदापि कुकर्म कुर्यात्, न च दुष्टजनसङ्गं सेवेत; सर्वनाशकः मृत्युर्नावज्ञेयः इति पश्येत्। यो महोन्नतः, शान्तहृदयः, स एव अनुगमनियः, जलदं मयूर इव। अहंकारशरीरसंसरस्य उत्पत्तिं विशुद्धया विचिन्त्य, केवलं सत्यम् एव आश्रयेत्। अस्थिमांसमयम् अयं शरीरं, रक्तादिकं च परित्यज्य, शुद्धचैतन्यम् एव पश्येत्, मुक्तमौक्तिकमालामिव। सत्ये, नित्ये, शुद्धे, व्यापकस्मिन्, धारके, शिवे सर्वं सूत्रबद्धमिव। यच्चैतन्यं लोकानां भोगमलङ्करोति, यदाकाशे, सूर्ये, भूतलान्तर्गते, तदेव कृमिगात्रेऽपि वर्तते। घटाकाशस्य बहिः आकाशेन यथा न भेदः, तथा चैतन्यस्य देहैः न कश्चित् भेदः, हे निष्पाप। सर्वेषां जीवेषु तिक्तकट्वाद्यनुभवः नान्यथा; अनुभवः एक एव, शुद्धचैतन्ये भेदो न सम्भवति। एकस्मिन् सततस्थिते शुद्धचैतन्ये, को वदेत्—'अयं जातः, अयं विनष्टः' इति? अज्ञानात् एव एषा बुद्धिः जायते। अत्र न किञ्चित् वस्तु अस्ति यत् नासन् सन् जायते; न च किञ्चित् वस्तु अस्ति यत् सन् न भवति। अयं केवलं आविर्भावः, राघव; न सत्, न च असत्, केवलं चपलचित्तस्य सत्यमिव दृश्यते। अज्ञानात् भ्रमो जायेत, न तु तद् नश्वरत्वात् सत्यम् इति निश्चितव्यं, न च असत्यम्—एवं दुःखात् विमुक्तः भव। असत्ये लोके, किम् मोहकारणम्? यदि सत्यम्, किम् मोहम्? अतः, जन्ममृत्युस्थितिषु, गगनसमः समचित्तः भव। प्राज्ञः चिन्तकः च, आदौ एव, विदुषां शास्त्रार्थज्ञसज्जनानां सङ्गे वसेत्। यत्र सज्जनसन्निधौ दुःखनाशकाः शुभदृष्टयः उत्पद्यन्ते, तत्र वसन्त्याः लतानां वसन्ते इव पुष्पाणि विकसन्ति। सज्जनवैराग्यसम्पन्नहृदयेन सह विचार्य, महाबाहो, परमं पदं प्राप्यते। यः शास्त्राध्ययनसम्मानितः, सत्सङ्गयुक्तः, वैराग्यनिष्ठः, नियमशीलः—स एव ज्ञानपात्रं शोभते, यथा त्वम्। त्वं हि स्वधर्मे स्थितः, स्थिरः, गुणसागरः; विशुद्धावस्थायाम् अवस्थितः, दुःखरहितः, रजःसत्त्वलक्षणः। अधुना संसारदाहे न दुःखपात्रं त्वम्; स्वभावतः पुनर्जातः, हे मुनि। स्वच्छदृष्ट्या संसारस्य तत्त्वं ते प्रकाशितम्, सूर्यकान्त्या इव वस्तूनि। इदानीं मम वचनाग्निना शोधितः, शुद्धः भव, शरद्गगनमिव मेघरहितः। संसारबुद्धेः विमुक्तः, परमविवेकसम्पन्नः, मुक्तामणिगुच्छसदृशशुद्धचित्तः भव।